सर्ग 19: वाली के पतन का समाचार और तारा

स वानरमहाराजः शयानः शरपीडितः ।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत

sa vānaramahārājaḥ śayānaḥ śarapīḍitaḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata

अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् ।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः

aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ

तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे ।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम्

taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam

सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम् ।
निष्पपात भृशं तस्मादुद्विग्ना गिरिकन्दरात्

sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādudvignā girikandarāt

ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः ।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः

ye tvaṅgadaparīvārā vānarā hi mahābalāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ

सा ददर्श ततस्त्रस्तान् हरीनापततो द्रुतम् ।
यूथादेव परिभ्रष्टान् मृगान् निहतयूथपान्

sā dadarśa tatastrastān harīnāpatato drutam |
yūthādeva paribhraṣṭān mṛgān nihatayūthapān

तानुवाच समासाद्य दुःखितान् दुःखिता सती ।
रामवित्रासितान् सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः

tānuvāca samāsādya duḥkhitān duḥkhitā satī |
rāmavitrāsitān sarvānanubaddhāniveṣubhiḥ

वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः ।
तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद् द्रवत दुर्गताः

vānarā rājasiṃhasya yasya yūyaṃ puraḥsarāḥ |
taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmād dravata durgatāḥ

राज्यहेतोः स चेद् भ्राता भ्रात्रा क्रूरेण पातितः ।
रामेण प्रहितैर्दूरान्मार्गणैर्दूरपातिभिः

rājyahetoḥ sa ced bhrātā bhrātrā krūreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prahitairdūrānmārgaṇairdūrapātibhiḥ

कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः ।
प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम्

kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamaviśliṣṭamūcurvacanamaṅganām

जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम् ।
अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम्

jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam

क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश्च तथा शिलाः ।
वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः

kṣiptān vṛkṣān samāvidhya vipulāśca tathā śilāḥ |
vālī vajrasamairbāṇairvajreṇeva nipātitaḥ

अभिभूतमिदं सर्वं विद्रुतं वानरं बलम् ।
अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे

abhibhūtamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ vānaraṃ balam |
asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe

रक्ष्यतां नगरी शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः

rakṣyatāṃ nagarī śūrairaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ

अथवारुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने ।
आविशन्ति च दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः

athavārucitaṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti ca durgāṇi kṣipramadyaiva vānarāḥ

अभार्याः सहभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः ।
लुब्धेभ्यो विप्रलब्धेभ्यस्तेभ्यो नः सुमहद्भयम्

abhāryāḥ sahabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo vipralabdhebhyastebhyo naḥ sumahadbhayam

अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना ।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी

alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī

पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनापि किमात्मना ।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति

putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenāpi kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasmin bhartari naśyati

पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः ।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः

pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ

एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोकमूर्च्छिता ।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती

evamuktvā pradudrāva rudatī śokamūrcchitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī

सा व्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम्

sā vrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinām

क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम् ।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्

kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam

शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम् ।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ।
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजमिवाहतम्

śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam |
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājamivāhatam

अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ।
नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा

arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam |
nāgahetoḥ suparṇena caityamunmathitaṃ yathā

अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम् ।
रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैव तथानुजम्

avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanurūrjitam |
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaiva tathānujam

तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ।
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह

tānatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe |
samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha

सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति वादिनी ।
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः

supteva punarutthāya āryaputreti vādinī |
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ

तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव ।
विषादमगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम्

tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |
viṣādamagamat kaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam