सर्ग 18: श्रीराम का वाली को उत्तर

इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा

ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā

तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् ।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम्

taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatoyamivāmbudam |
uktavākyaṃ hariśreṣṭhamupaśāntamivānalam

धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् ।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद् वालिनमब्रवीत्

dharmārthaguṇasampannaṃ harīśvaramanuttamam |
adhikṣiptastadā rāmaḥ paścād vālinamabravīt

धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् ।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam |
avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhase

अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान् वृद्धानाचार्यसम्मतान् ।
सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि

apṛṣṭvā buddhisampannān vṛddhānācāryasammatān |
saumya vānaracāpalyāt tvaṃ māṃ vaktumihecchasi

इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना ।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि

ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā |
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugraheṣvapi

तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः ।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः

tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavānṛjuḥ |
dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ

नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम् ।
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्

nayaśca vinayaścobhau yasmin satyaṃ ca susthitam |
vikramaśca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit

तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः ।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः

tasya dharmakṛtādeśā vayamanye ca pārthivāḥ |
carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānamicchavaḥ

तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले ।
पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम्

tasmin nṛpatiśārdūle bharate dharmavatsale |
pālayatyakhilāṃ pṛthvīṃ kaścared dharmavipriyam

ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः ।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि

te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ |
bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi

त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः ।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि

tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmaśca karmaṇā ca vigarhitaḥ |
kāmatantrapradhānaśca na sthito rājavartmani

ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः

jyeṣṭho bhrātā pitā vāpi yaśca vidyāṃ prayacchati |
trayaste pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ

यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः ।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम्

yavīyānātmanaḥ putraḥ śiṣyaścāpi guṇoditaḥ |
putravatte trayaścintyā dharmaścaivātra kāraṇam

सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम ।
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम्

sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṅgama |
hṛdisthaḥ sarvabhūtānāmātmā veda śubhāśubham

चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः ।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम्

capalaścapalaiḥ sārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ |
jātyandha iva jātyandhairmantrayan prekṣase nu kim

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।
नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि

ahaṃ tu vyaktatāmasya vacanasya bravīmi te |
nahi māṃ kevalaṃ roṣāt tvaṃ vigarhitumarhasi

तदेतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः ।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्

tadetat kāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ |
bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत्

asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
rumāyāṃ vartase kāmāt snuṣāyāṃ pāpakarmakṛt

तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर ।
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः

tad vyatītasya te dharmāt kāmavṛttasya vānara |
bhrātṛbhāryābhimarśe'smin daṇḍo'yaṃ pratipāditaḥ

नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः ।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप

nahi lokaviruddhasya lokavṛttādapeyuṣaḥ |
daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa

न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः ।
औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः

na ca te marṣaye pāpaṃ kṣatriyo'haṃ kulodgataḥ |
aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ

प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः ।
भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः

pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ |
bharatastu mahīpālo vayaṃ tvādeśavartinaḥ

त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम् ।
गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन्

tvaṃ ca dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyamupekṣitum |
gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan

भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ।
वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर ।
त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः

bharataḥ kāmayuktānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ |
vayaṃ tu bharatādeśāvadhiṃ kṛtvā harīśvara |
tvadvidhān bhinnamaryādān nigrahītuṃ vyavasthitāḥ

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा ।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे

sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā |
dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyaskaraḥ sa me

प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्

pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau |
pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum

तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः ।
शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम्

tadebhiḥ kāraṇaiḥ sarvairmahadbhirdharmasaṃśritaiḥ |
śāsanaṃ tava yad yuktaṃ tad bhavānanumanyatām

सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः ।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता

sarvathā dharma ityeva draṣṭavyastava nigrahaḥ |
vayasyasyopakartavyaṃ dharmamevānupaśyatā

शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता ।
श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ ।
गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया

śakyaṃ tvayāpi tatkāryaṃ dharmamevānuvartatā |
śrūyate manunā gītau ślokau cāritravatsalau |
gṛhītau dharmakuśalaistathā taccaritaṃ mayā

राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

rājabhirdhṛtadaṇḍāśca kṛtvā pāpāni mānavāḥ |
nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā

शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते ।
राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम्

śāsanād vāpi mokṣād vā stenaḥ pāpāt pramucyate |
rājā tvaśāsan pāpasya tadavāpnoti kilbiṣam

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम् ।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया

āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoramīpsitam |
śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā

अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः ।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः

anyairapi kṛtaṃ pāpaṃ pramattairvasudhādhipaiḥ |
prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tacchāmyate rajaḥ

तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः ।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः

tadalaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ |
vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ

शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव ।
तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि

śṛṇu cāpyaparaṃ bhūyaḥ kāraṇaṃ haripuṃgava |
tacchrutvā hi mahad vīra na manyuṃ kartumarhasi

न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुंगव ।
वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः

na me tatra manastāpo na manyurharipuṃgava |
vāgurābhiśca pāśaiśca kūṭaiśca vividhairnarāḥ

प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान् ।
प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान्

praticchannāśca dṛśyāśca gṛhṇanti subahūn mṛgān |
pradhāvitān vā vitrastān visrabdhānativiṣṭhitān

प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसाशिनो भृशम् ।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते

pramattānapramattān vā narā māṃsāśino bhṛśam |
vidhyanti vimukhāṃścāpi na ca doṣo'tra vidyate

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः ।
तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।
अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि

yānti rājarṣayaścātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ |
tasmāt tvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara |
ayudhyan pratiyudhyan vā yasmācchākhāmṛgo hyasi

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः

durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca |
rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ

तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले

tān na hiṃsyānna cākrośennākṣipennāpriyaṃ vadet |
devā mānuṣarūpeṇa carantyete mahītale

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः ।
विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्

tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ roṣamāsthitaḥ |
vidūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam

एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ।
न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः

evamuktastu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam |
na doṣaṃ rāghave dadhyau dharme'dhigataniścayaḥ

प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः ।
यत् त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत् तथैव न संशयः

pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalirvānareśvaraḥ |
yat tvamāttha naraśreṣṭha tat tathaiva na saṃśayaḥ

प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात् ।
यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यमप्रियम्

prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭastu śaknuyāt |
yadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādād vākyamapriyam

तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ।
त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः ।
कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया

tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava |
tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ |
kāryakāraṇasiddhau ca prasannā buddhiravyayā

मामप्यवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् ।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय

māmapyavagataṃ dharmād vyatikrāntapuraskṛtam |
dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya

बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः ।
उवाच रामं सम्प्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः

bāṣpasaṃruddhakaṇṭhastu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ |
uvāca rāmaṃ samprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ

न चात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान् ।
यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम्

na cātmānamahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān |
yathā putraṃ guṇajyeṣṭhamaṅgadaṃ kanakāṅgadam

स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः ।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति

sa mamādarśanād dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ |
taṭāka iva pītāmburupaśoṣaṃ gamiṣyati

बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः ।
तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः

bālaścākṛtabuddhiśca ekaputraśca me priyaḥ |
tāreyo rāma bhavatā rakṣaṇīyo mahābalaḥ

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम् ।
त्वं हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः

sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matimuttamām |
tvaṃ hi goptā ca śāstā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ

या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या ।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि

yā te narapate vṛttirbharate lakṣmaṇe ca yā |
sugrīve cāṅgade rājaṃstāṃ cintayitumarhasi

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् ।
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि

maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm |
sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātumarhasi

त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम् ।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना

tvayā hyanugṛhītena śakyaṃ rājyamupāsitum |
tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā

शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम् ।
त्वत्तोऽहं वधमाकांक्षन् वार्यमाणोऽपि तारया

śakyaṃ divaṃ cārjayituṃ vasudhāṃ cāpi śāsitum |
tvatto'haṃ vadhamākāṃkṣan vāryamāṇo'pi tārayā

सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।
इत्युक्त्वा वानरो रामं विरराम हरीश्वरः

sugrīveṇa saha bhrātrā dvandvayuddhamupāgataḥ |
ityuktvā vānaro rāmaṃ virarāma harīśvaraḥ

स तमाश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम् ।
साधुसम्मतया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया

sa tamāśvāsayad rāmo vālinaṃ vyaktadarśanam |
sādhusammatayā vācā dharmatattvārthayuktayā

न संतापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम ।
न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम ।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः

na saṃtāpastvayā kārya etadarthaṃ plavaṅgama |
na vayaṃ bhavatā cintyā nāpyātmā harisattama |
vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ

दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते ।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः

daṇḍye yaḥ pātayed daṇḍaṃ daṇḍyo yaścāpi daṇḍyate |
kāryakāraṇasiddhārthāvubhau tau nāvasīdataḥ

तद् भवान् दण्डसंयोगादस्माद् विगतकल्मषः ।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां दण्डदिष्टेन वर्त्मना

tad bhavān daṇḍasaṃyogādasmād vigatakalmaṣaḥ |
gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ daṇḍadiṣṭena vartmanā

त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम् ।
त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम्

tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca bhayaṃ ca hṛdaye sthitam |
tvayā vidhānaṃ haryagrya na śakyamativartitum

यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर ।
तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः

yathā tvayyaṅgado nityaṃ vartate vānareśvara |
tathā varteta sugrīve mayi cāpi na saṃśayaḥ

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः
समाहितं धर्मपथानुवर्तितम् ।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो
वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः

sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ
samāhitaṃ dharmapathānuvartitam |
niśamya rāmasya raṇāvamardino
vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ

शराभितप्तेन विचेतसा मया
प्रभाषितस्त्वं यदजानता विभो ।
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम
प्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर

śarābhitaptena vicetasā mayā
prabhāṣitastvaṃ yadajānatā vibho |
idaṃ mahendropamabhīmavikrama
prasāditastvaṃ kṣama me nareśvara