सर्ग 75: परशुराम विष्णु-धनुष से राम को चुनौती देते हैं

राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयतेऽद्भुतम् ।
धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम्

rāma dāśarathe vīra vīryaṃ te śrūyate'dbhutam |
dhanuṣo bhedanaṃ caiva nikhilena mayā śrutam

तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्तथा ।
तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम्

tadadbhutamacintyaṃ ca bhedanaṃ dhanuṣastathā |
tacchrutvāhamanuprāpto dhanurgṛhyāparaṃ śubham

तदिदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः ।
पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च

tadidaṃ ghorasaṃkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahaddhanuḥ |
pūrayasva śareṇaiva svabalaṃ darśayasva ca

तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽप्यस्य पूरणे ।
द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यमहं तव

tadahaṃ te balaṃ dṛṣṭvā dhanuṣo'pyasya pūraṇe |
dvandvayuddhaṃ pradāsyāmi vīryaślāghyamahaṃ tava

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा ।
विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā daśarathastadā |
viṣaṇṇavadano dīnaḥ prāñjalirvākyamabravīt

क्षत्ररोषात् प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महातपाः ।
बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि

kṣatraroṣāt praśāntastvaṃ brāhmaṇaśca mahātapāḥ |
bālānāṃ mama putrāṇāmabhayaṃ dātumarhasi

भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् ।
सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं प्रक्षिप्तवानसि

bhārgavāṇāṃ kule jātaḥ svādhyāyavrataśālinām |
sahasrākṣe pratijñāya śastraṃ prakṣiptavānasi

स त्वं धर्मपरो भूत्वा कश्यपाय वसुंधराम् ।
दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः

sa tvaṃ dharmaparo bhūtvā kaśyapāya vasuṃdharām |
dattvā vanamupāgamya mahendrakṛtaketanaḥ

मम सर्वविनाशाय सम्प्राप्तस्त्वं महामुने ।
न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम्

mama sarvavināśāya samprāptastvaṃ mahāmune |
na caikasmin hate rāme sarve jīvāmahe vayam

ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
अनादृत्य तु तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत

bruvatyevaṃ daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān |
anādṛtya tu tadvākyaṃ rāmamevābhyabhāṣata

इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिपूजिते ।
दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा

ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye lokābhipūjite |
dṛḍhe balavatī mukhye sukṛte viśvakarmaṇā

अनुसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे ।
त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया

anusṛṣṭaṃ surairekaṃ tryambakāya yuyutsave |
tripuraghnaṃ naraśreṣṭha bhagnaṃ kākutstha yattvayā

इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः ।
तदिदं वैष्णवं राम धनुः परपुरंजयम्

idaṃ dvitīyaṃ durdharṣaṃ viṣṇordattaṃ surottamaiḥ |
tadidaṃ vaiṣṇavaṃ rāma dhanuḥ parapuraṃjayam

समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम् ।
तदा तु देवताः सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम्

samānasāraṃ kākutstha raudreṇa dhanuṣā tvidam |
tadā tu devatāḥ sarvāḥ pṛcchanti sma pitāmaham

शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया ।
अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामहः

śitikaṇṭhasya viṣṇośca balābalanirīkṣayā |
abhiprāyaṃ tu vijñāya devatānāṃ pitāmahaḥ

विरोधं जनयामास तयोः सत्यवतां वरः ।
विरोधे तु महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम्

virodhaṃ janayāmāsa tayoḥ satyavatāṃ varaḥ |
virodhe tu mahad yuddhamabhavad romaharṣaṇam

शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजयैषिणोः ।
तदा तु जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम्

śitikaṇṭhasya viṣṇośca parasparajayaiṣiṇoḥ |
tadā tu jṛmbhitaṃ śaivaṃ dhanurbhīmaparākramam

हुंकारेण महादेवः स्तम्भितोऽथ त्रिलोचनः ।
देवैस्तदा समागम्य सर्षिसङ्घः सचारणैः

huṃkāreṇa mahādevaḥ stambhito'tha trilocanaḥ |
devaistadā samāgamya sarṣisaṅghaḥ sacāraṇaiḥ

याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ ।
जृम्भितं तद् धनुर्दृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमैः

yācitau praśamaṃ tatra jagmatustau surottamau |
jṛmbhitaṃ tad dhanurdṛṣṭvā śaivaṃ viṣṇuparākramaiḥ

अधिकं मेनिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास्तथा ।
धनू रुद्रस्तु संक्रुद्धो विदेहेषु महायशाः

adhikaṃ menire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā |
dhanū rudrastu saṃkruddho videheṣu mahāyaśāḥ

देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम् ।
इदं च वैष्णवं राम धनुः परपुरंजयम्

devarātasya rājarṣerdadau haste sasāyakam |
idaṃ ca vaiṣṇavaṃ rāma dhanuḥ parapuraṃjayam

ऋचीके भार्गवे प्रादाद् विष्णुः स न्यासमुत्तमम् ।
ऋचीकस्तु महातेजाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः

ṛcīke bhārgave prādād viṣṇuḥ sa nyāsamuttamam |
ṛcīkastu mahātejāḥ putrasyāpratikarmaṇaḥ

पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मनः ।
न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते

piturmama dadau divyaṃ jamadagnermahātmanaḥ |
nyastaśastre pitari me tapobalasamanvite

अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिमास्थितः ।
वधमप्रतिरूपं तु पितुः श्रुत्वा सुदारुणम् ।
क्षत्रमुत्सादयं रोषाज्जातं जातमनेकशः

arjuno vidadhe mṛtyuṃ prākṛtāṃ buddhimāsthitaḥ |
vadhamapratirūpaṃ tu pituḥ śrutvā sudāruṇam |
kṣatramutsādayaṃ roṣājjātaṃ jātamanekaśaḥ

पृथिवीं चाखिलां प्राप्य कश्यपाय महात्मने ।
यज्ञस्यान्तेऽददं राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे

pṛthivīṃ cākhilāṃ prāpya kaśyapāya mahātmane |
yajñasyānte'dadaṃ rāma dakṣiṇāṃ puṇyakarmaṇe

दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वितः ।
श्रुत्वा तु धनुषो भेदं ततोऽहं द्रुतमागतः

dattvā mahendranilayastapobalasamanvitaḥ |
śrutvā tu dhanuṣo bhedaṃ tato'haṃ drutamāgataḥ

तदेवं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत् ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम्

tadevaṃ vaiṣṇavaṃ rāma pitṛpaitāmahaṃ mahat |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya gṛhṇīṣva dhanuruttamam

योजयस्व धनुःश्रेष्ठे शरं परपुरंजयम् ।
यदि शक्तोऽसि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते ततः

yojayasva dhanuḥśreṣṭhe śaraṃ parapuraṃjayam |
yadi śakto'si kākutstha dvandvaṃ dāsyāmi te tataḥ