सर्ग 7: दशरथ के आठ मन्त्री

तस्यामात्या गुणैरासन्विक्ष्वाकोः सुमहात्मनः ।
मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः

tasyāmātyā guṇairāsanvikṣvākoḥ sumahātmanaḥ |
mantrajñāśceṅgitajñāśca nityaṃ priyahite ratāḥ

अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।
शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः

aṣṭau babhūvurvīrasya tasyāmātyā yaśasvinaḥ |
śucayaścānuraktāśca rājakṛtyeṣu nityaśaḥ

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सुराष्ट्रो राष्ट्र्वर्धनः ।
अकोपो धर्मपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽर्थवित्

dhṛṣṭirjayanto vijayaḥ surāṣṭro rāṣṭrvardhanaḥ |
akopo dharmapālaśca sumantraścāṣṭamo'rthavit

ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्यास्तामृषिसत्तमौ ।
वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे

ṛtvijau dvāvabhimatau tasyāstāmṛṣisattamau |
vasiṣṭho vāmadevaśca mantriṇaśca tathāpare

सुयज्ञोऽप्यथ जाबालिः काश्यपोऽप्यथ गौतमः ।
मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुस्तथा कात्यायनो द्विजः

suyajño'pyatha jābāliḥ kāśyapo'pyatha gautamaḥ |
mārkaṇḍeyastu dīrghāyustathā kātyāyano dvijaḥ

एतैर्ब्रह्मर्षिभिर्नित्यमृत्विजस्तस्य पौर्वकाः ।
विद्याविनीता ह्रीमन्तः कुशला नियतेन्द्रियाः

etairbrahmarṣibhirnityamṛtvijastasya paurvakāḥ |
vidyāvinītā hrīmantaḥ kuśalā niyatendriyāḥ

श्रीमन्तश्च महात्मानः शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः ।
कीर्तिमन्तः प्रणिहिता यथावचनकारिणः

śrīmantaśca mahātmānaḥ śāstrajñā dṛḍhavikramāḥ |
kīrtimantaḥ praṇihitā yathāvacanakāriṇaḥ

तेजःक्षमायशःप्राप्ताः स्मितपूर्वाभिभाषिणः ।
क्रोधात् कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः

tejaḥkṣamāyaśaḥprāptāḥ smitapūrvābhibhāṣiṇaḥ |
krodhāt kāmārthahetorvā na brūyuranṛtaṃ vacaḥ

तेषामविदितं किंचित् स्वेषु नास्ति परेषु वा ।
क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम्

teṣāmaviditaṃ kiṃcit sveṣu nāsti pareṣu vā |
kriyamāṇaṃ kṛtaṃ vāpi cāreṇāpi cikīrṣitam

कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।
प्राप्तकालं यथा दण्डं धारयेयुः सुतेष्वपि

kuśalā vyavahāreṣu sauhṛdeṣu parīkṣitāḥ |
prāptakālaṃ yathā daṇḍaṃ dhārayeyuḥ suteṣvapi

कोशसंग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।
अहितं चापि पुरुषं न हिंस्युरविदूषकम्

kośasaṃgrahaṇe yuktā balasya ca parigrahe |
ahitaṃ cāpi puruṣaṃ na hiṃsyuravidūṣakam

वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः ।
शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम्

vīrāśca niyatotsāhā rājaśāstramanuṣṭhitāḥ |
śucīnāṃ rakṣitāraśca nityaṃ viṣayavāsinām

ब्रह्मक्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।
सुतीक्ष्णदण्डाः सम्प्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम्

brahmakṣatramahiṃsantaste kośaṃ samapūrayan |
sutīkṣṇadaṇḍāḥ samprekṣya puruṣasya balābalam

शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।
नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित्

śucīnāmekabuddhīnāṃ sarveṣāṃ samprajānatām |
nāsītpure vā rāṣṭre vā mṛṣāvādī naraḥ kvacit

क्वचिन्न दुष्टस्तत्रासीत् परदाररतिर्नरः ।
प्रशान्तं सर्वमेवासीद् राष्ट्रं पुरवरं च तत्

kvacinna duṣṭastatrāsīt paradāraratirnaraḥ |
praśāntaṃ sarvamevāsīd rāṣṭraṃ puravaraṃ ca tat

सुवाससः सुवेशाश्च ते च सर्वे शुचिव्रताः ।
हितार्थाश्च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा

suvāsasaḥ suveśāśca te ca sarve śucivratāḥ |
hitārthāśca narendrasya jāgrato nayacakṣuṣā

गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमैः ।
विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयाः

gurorguṇagṛhītāśca prakhyātāśca parākramaiḥ |
videśeṣvapi vijñātāḥ sarvato buddhiniścayāḥ

अभितो गुणवन्तश्च न चासन् गुणवर्जिताः ।
सन्धिविग्रहतत्वज्ञाः प्रकृत्या सम्पदान्विताः

abhito guṇavantaśca na cāsan guṇavarjitāḥ |
sandhivigrahatatvajñāḥ prakṛtyā sampadānvitāḥ

मंत्रसंवरणे शक्ताः शक्ताः सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।
नीतिशास्त्रविशेषज्ञाः सततं प्रियवादिनः

maṃtrasaṃvaraṇe śaktāḥ śaktāḥ sūkṣmāsu buddhiṣu |
nītiśāstraviśeṣajñāḥ satataṃ priyavādinaḥ

ईदृशैस्तैरमात्यैश्च राजा दशरथोऽनघः ।
उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद् वसुन्धराम्

īdṛśaistairamātyaiśca rājā daśaratho'naghaḥ |
upapanno guṇopetairanvaśāsad vasundharām

अवेक्ष्यमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रक्षयन् ।
प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मं परिवर्जयन्

avekṣyamāṇaścāreṇa prajā dharmeṇa rakṣayan |
prajānāṃ pālanaṃ kurvannadharmaṃ parivarjayan

विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यः सत्यसंगरः ।
स तत्र पुरुषव्याघ्रः शशास पृथिवीमिमाम्

viśrutastriṣu lokeṣu vadānyaḥ satyasaṃgaraḥ |
sa tatra puruṣavyāghraḥ śaśāsa pṛthivīmimām

नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ।
मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः ।
स शशास जगद् राजा दिवि देवपतिर्यथा

nādhyagacchadviśiṣṭaṃ vā tulyaṃ vā śatrumātmanaḥ |
mitravānnatasāmantaḥ pratāpahatakaṇṭakaḥ |
sa śaśāsa jagad rājā divi devapatiryathā

तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहितै निविष्टै-
र्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः ।
स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त-
स्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः

tairmantribhirmantrahitai niviṣṭai-
rvṛto'nuraktaiḥ kuśalaiḥ samarthaiḥ |
sa pārthivo dīptimavāpa yukta-
stejomayairgobhirivodito'rkaḥ