सर्ग 63: मेनका, और महर्षि की उपाधि

पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम् ।
अभ्यगच्छन् सुराः सर्वे तपः फलचिकीर्षवः

pūrṇe varṣasahasre tu vratasnātaṃ mahāmunim |
abhyagacchan surāḥ sarve tapaḥ phalacikīrṣavaḥ

अब्रवीत् सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः ।
ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः

abravīt sumahātejā brahmā suruciraṃ vacaḥ |
ṛṣistvamasi bhadraṃ te svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ

तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।
विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत् तपः

tamevamuktvā deveśastridivaṃ punarabhyagāt |
viśvāmitro mahātejā bhūyastepe mahat tapaḥ

ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः ।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे

tataḥ kālena mahatā menakā paramāpsarāḥ |
puṣkareṣu naraśreṣṭha snātuṃ samupacakrame

तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मजः ।
रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा

tāṃ dadarśa mahātejā menakāṃ kuśikātmajaḥ |
rūpeṇāpratimāṃ tatra vidyutaṃ jalade yathā

कन्दर्पदर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत् ।
अप्सरः स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे

kandarpadarpavaśago munistāmidamabravīt |
apsaraḥ svāgataṃ te'stu vasa ceha mamāśrame

अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन विमोहितम् ।
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्

anugṛhṇīṣva bhadraṃ te madanena vimohitam |
ityuktā sā varārohā tatra vāsamathākarot

तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागमत् ।
तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव

tapaso hi mahāvighno viśvāmitramupāgamat |
tasyāṃ vasantyāṃ varṣāṇi pañca pañca ca rāghava

विश्वामित्राश्रमे सौम्ये सुखेन व्यतिचक्रमुः ।
अथ काले गते तस्मिन् विश्वामित्रो महामुनिः

viśvāmitrāśrame saumye sukhena vyaticakramuḥ |
atha kāle gate tasmin viśvāmitro mahāmuniḥ

सव्रीड इव संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः ।
बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन

savrīḍa iva saṃvṛttaścintāśokaparāyaṇaḥ |
buddhirmuneḥ samutpannā sāmarṣā raghunandana

सर्वं सुराणां कर्मैतत् तपोऽपहरणं महत् ।
अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश

sarvaṃ surāṇāṃ karmaitat tapo'paharaṇaṃ mahat |
ahorātrāpadeśena gatāḥ saṃvatsarā daśa

काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं प्रत्युपस्थितः ।
स निःश्वसन् मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः

kāmamohābhibhūtasya vighno'yaṃ pratyupasthitaḥ |
sa niḥśvasan munivaraḥ paścāttāpena duḥkhitaḥ

भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम् ।
मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः

bhītāmapsarasaṃ dṛṣṭvā vepantīṃ prāñjaliṃ sthitām |
menakāṃ madhurairvākyairvisṛjya kuśikātmajaḥ

उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह ।
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः

uttaraṃ parvataṃ rāma viśvāmitro jagāma ha |
sa kṛtvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ jetukāmo mahāyaśāḥ

कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे दुरासदम् ।
तस्य वर्षसहस्राणि घोरं तप उपासतः

kauśikītīramāsādya tapastepe durāsadam |
tasya varṣasahasrāṇi ghoraṃ tapa upāsataḥ

उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद् भयम् ।
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः

uttare parvate rāma devatānāmabhūd bhayam |
āmantrayan samāgamya sarve sarṣigaṇāḥ surāḥ

महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः ।
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः

maharṣiśabdaṃ labhatāṃ sādhvayaṃ kuśikātmajaḥ |
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ

अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ।
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः

abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam |
maharṣe svāgataṃ vatsa tapasogreṇa toṣitaḥ

महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।
ब्रह्मणस्तु वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः

mahattvamṛṣimukhyatvaṃ dadāmi tava kauśika |
brahmaṇastu vacaḥ śrutvā viśvāmitrastapodhanaḥ

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ।
ब्रह्मर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः

prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham |
brahmarṣiśabdamatulaṃ svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ

यदि मे भगवन्नाह ततोऽहं विजितेन्द्रियः ।
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्वं जितेन्द्रियः

yadi me bhagavannāha tato'haṃ vijitendriyaḥ |
tamuvāca tato brahmā na tāvat tvaṃ jitendriyaḥ

यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः ।
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः

yatasva muniśārdūla ityuktvā tridivaṃ gataḥ |
viprasthiteṣu deveṣu viśvāmitro mahāmuniḥ

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन् ।
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः

ūrdhvabāhurnirālambo vāyubhakṣastapaścaran |
gharme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśasaṃśrayaḥ

शिशिरे सलिलेशायी रात्र्यहानि तपोधनः ।
एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्

śiśire salileśāyī rātryahāni tapodhanaḥ |
evaṃ varṣasahasraṃ hi tapo ghoramupāgamat

तस्मिन् संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ ।
संतापः सुमहानासीत् सुराणां वासवस्य च

tasmin saṃtapyamāne tu viśvāmitre mahāmunau |
saṃtāpaḥ sumahānāsīt surāṇāṃ vāsavasya ca

रम्भामप्सरसं शक्रः सर्वैः सह मरुद्गणैः ।
उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च

rambhāmapsarasaṃ śakraḥ sarvaiḥ saha marudgaṇaiḥ |
uvācātmahitaṃ vākyamahitaṃ kauśikasya ca