सर्ग 64: रम्भा को शाप; विश्वामित्र क्रोध जीतते हैं

सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत् त्वया ।
लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम्

surakāryamidaṃ rambhe kartavyaṃ sumahat tvayā |
lobhanaṃ kauśikasyeha kāmamohasamanvitam

तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता ।
व्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच सुरेश्वरम्

tathoktā sāpsarā rāma sahasrākṣeṇa dhīmatā |
vrīḍitā prāñjalirvākyaṃ pratyuvāca sureśvaram

अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः ।
क्रोधमुत्स्रक्ष्यते घोरं मयि देव न संशयः

ayaṃ surapate ghoro viśvāmitro mahāmuniḥ |
krodhamutsrakṣyate ghoraṃ mayi deva na saṃśayaḥ

ततो हि मे भयं देव प्रसादं कर्तुुमर्हसि ।
एवमुक्तस्तया राम सभयं भीतया तदा

tato hi me bhayaṃ deva prasādaṃ kartuumarhasi |
evamuktastayā rāma sabhayaṃ bhītayā tadā

तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम् ।
मा भैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्

tāmuvāca sahasrākṣo vepamānāṃ kṛtāñjalim |
mā bhaiṣī rambhe bhadraṃ te kuruṣva mama śāsanam

कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे ।
अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः

kokilo hṛdayagrāhī mādhave ruciradrume |
ahaṃ kandarpasahitaḥ sthāsyāmi tava pārśvataḥ

त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम् ।
तमृषिं कौशिकं भद्रे भेदयस्व तपस्विनम्

tvaṃ hi rūpaṃ bahuguṇaṃ kṛtvā paramabhāsvaram |
tamṛṣiṃ kauśikaṃ bhadre bhedayasva tapasvinam

सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम् ।
लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता

sā śrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā rūpamanuttamam |
lobhayāmāsa lalitā viśvāmitraṃ śucismitā

कोकिलस्य तु शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम् ।
सम्प्रहृष्टेन मनसा स चैनामन्ववैक्षत

kokilasya tu śuśrāva valgu vyāharataḥ svanam |
samprahṛṣṭena manasā sa caināmanvavaikṣata

अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च ।
दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहमागतः

atha tasya ca śabdena gītenāpratimena ca |
darśanena ca rambhāyā muniḥ saṃdehamāgataḥ

सहस्राक्षस्य तत्सर्वं विज्ञाय मुनिपुंगवः ।
रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मजः

sahasrākṣasya tatsarvaṃ vijñāya munipuṃgavaḥ |
rambhāṃ krodhasamāviṣṭaḥ śaśāpa kuśikātmajaḥ

यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम् ।
दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे

yanmāṃ lobhayase rambhe kāmakrodhajayaiṣiṇam |
daśavarṣasahasrāṇi śailī sthāsyasi durbhage

ब्राह्मणः सुमहातेजास्तपोबलसमन्वितः ।
उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम्

brāhmaṇaḥ sumahātejāstapobalasamanvitaḥ |
uddhariṣyati rambhe tvāṃ matkrodhakaluṣīkṛtām

एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
अशक्नुवन् धारयितुं कोपं संतापमात्मनः

evamuktvā mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
aśaknuvan dhārayituṃ kopaṃ saṃtāpamātmanaḥ

तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाभवत् ।
वचः श्रुत्वा च कन्दर्पो महर्षेः स च निर्गतः

tasya śāpena mahatā rambhā śailī tadābhavat |
vacaḥ śrutvā ca kandarpo maharṣeḥ sa ca nirgataḥ

कोपेन च महातेजास्तपोऽपहरणे कृते ।
इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मनः

kopena ca mahātejāstapo'paharaṇe kṛte |
indriyairajitai rāma na lebhe śāntimātmanaḥ

बभूवास्य मनश्चिन्ता तपोऽपहरणे कृते ।
नैवं क्रोधं गमिष्यामि न च वक्ष्ये कथंचन

babhūvāsya manaścintā tapo'paharaṇe kṛte |
naivaṃ krodhaṃ gamiṣyāmi na ca vakṣye kathaṃcana

अथवा नोच्छ्वसिष्यामि संवत्सरशतान्यपि ।
अहं हि शोषयिष्यामि आत्मानं विजितेन्द्रियः

athavā nocchvasiṣyāmi saṃvatsaraśatānyapi |
ahaṃ hi śoṣayiṣyāmi ātmānaṃ vijitendriyaḥ

तावद् यावद्धि मे प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसार्जितम् ।
अनुच्छ्वसन्नभुञ्जानस्तिष्ठेयं शाश्वतीः समाः

tāvad yāvaddhi me prāptaṃ brāhmaṇyaṃ tapasārjitam |
anucchvasannabhuñjānastiṣṭheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ

नहि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तयः ।
एवं वर्षसहस्रस्य दीक्षां स मुनिपुंगवः ।
चकाराप्रतिमां लोके प्रतिज्ञां रघुनन्दन

nahi me tapyamānasya kṣayaṃ yāsyanti mūrtayaḥ |
evaṃ varṣasahasrasya dīkṣāṃ sa munipuṃgavaḥ |
cakārāpratimāṃ loke pratijñāṃ raghunandana