सर्ग 54: शबला के योद्धा राजा की सेना हराते हैं

कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यजते मुनिः ।
तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत

kāmadhenuṃ vasiṣṭho'pi yadā na tyajate muniḥ |
tadāsya śabalāṃ rāma viśvāmitro'nvakarṣata

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना ।
दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता

nīyamānā tu śabalā rāma rājñā mahātmanā |
duḥkhitā cintayāmāsa rudantī śokakarśitā

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना ।
याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेय भृशदुःखिता

parityaktā vasiṣṭhena kimahaṃ sumahātmanā |
yāhaṃ rājabhṛtairdīnā hriyeya bhṛśaduḥkhitā

किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
यन्मामनागसं दृष्ट्वा भक्तां त्यजति धार्मिकः

kiṃ mayāpakṛtaṃ tasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
yanmāmanāgasaṃ dṛṣṭvā bhaktāṃ tyajati dhārmikaḥ

इति संचिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः ।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसम्

iti saṃcintayitvā tu niḥśvasya ca punaḥ punaḥ |
jagāma vegena tadā vasiṣṭhaṃ paramaujasam

निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन ।
जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः

nirdhūya tāṃstadā bhṛtyān śataśaḥ śatrusūdana |
jagāmānilavegena pādamūlaṃ mahātmanaḥ

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् ।
वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा रुदन्ती मेघनिःस्वना

śabalā sā rudantī ca krośantī cedamabravīt |
vasiṣṭhasyāgrataḥ sthitvā rudantī meghaniḥsvanā

भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत ।
यस्माद् राजभटा मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः

bhagavan kiṃ parityaktā tvayāhaṃ brahmaṇaḥ suta |
yasmād rājabhaṭā māṃ hi nayante tvatsakāśataḥ

एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत् ।
शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम्

evamuktastu brahmarṣiridaṃ vacanamabravīt |
śokasaṃtaptahṛdayāṃ svasāramiva duḥkhitām

न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया ।
एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः

na tvāṃ tyajāmi śabale nāpi me'pakṛtaṃ tvayā |
eṣa tvāṃ nayate rājā balānmatto mahābalaḥ

नहि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः ।
बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च

nahi tulyaṃ balaṃ mahyaṃ rājā tvadya viśeṣataḥ |
balī rājā kṣatriyaśca pṛthivyāḥ patireva ca

इयमक्षौहिणी पूर्णा गजवाजिरथाकुला ।
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः

iyamakṣauhiṇī pūrṇā gajavājirathākulā |
hastidhvajasamākīrṇā tenāsau balavattaraḥ

एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् ।
वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिमतुलप्रभम्

evamuktā vasiṣṭhena pratyuvāca vinītavat |
vacanaṃ vacanajñā sā brahmarṣimatulaprabham

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणा बलवत्तराः ।
ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षात्राच्च बलवत्तरम्

na balaṃ kṣatriyasyāhurbrāhmaṇā balavattarāḥ |
brahman brahmabalaṃ divyaṃ kṣātrācca balavattaram

अप्रमेयं बलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः ।
विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम्

aprameyaṃ balaṃ tubhyaṃ na tvayā balavattaraḥ |
viśvāmitro mahāvīryastejastava durāsadam

नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वं ब्रह्मबलसम्भृताम् ।
तस्य दर्पं बलं यत्नं नाशयामि दुरात्मनः

niyuṅkṣva māṃ mahātejastvaṃ brahmabalasambhṛtām |
tasya darpaṃ balaṃ yatnaṃ nāśayāmi durātmanaḥ

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठस्तु महायशाः ।
सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्

ityuktastu tayā rāma vasiṣṭhastu mahāyaśāḥ |
sṛjasveti tadovāca balaṃ parabalārdanam

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुरभिः सासृजत् तदा ।
तस्या हुंभारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप

tasya tad vacanaṃ śrutvā surabhiḥ sāsṛjat tadā |
tasyā huṃbhāravotsṛṣṭāḥ pahlavāḥ śataśo nṛpa

नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः ।
स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः

nāśayanti balaṃ sarvaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ |
sa rājā paramakruddhaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ

पह्लवान् नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ।
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशस्तदा

pahlavān nāśayāmāsa śastrairuccāvacairapi |
viśvāmitrārditān dṛṣṭvā pahlavān śataśastadā

भूय एवासृजद् घोरान् शकान् यवनमिश्रितान् ।
तैरासीत् संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः

bhūya evāsṛjad ghorān śakān yavanamiśritān |
tairāsīt saṃvṛtā bhūmiḥ śakairyavanamiśritaiḥ

प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिंजल्कसंनिभैः ।
तीक्ष्णासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः

prabhāvadbhirmahāvīryairhemakiṃjalkasaṃnibhaiḥ |
tīkṣṇāsipaṭṭiśadharairhemavarṇāmbarāvṛtaiḥ

निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः ।
ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ।
तैस्ते यवनकाम्बोजा बर्बराश्चाकुलीकृताः

nirdagdhaṃ tadbalaṃ sarvaṃ pradīptairiva pāvakaiḥ |
tato'strāṇi mahātejā viśvāmitro mumoca ha |
taiste yavanakāmbojā barbarāścākulīkṛtāḥ