सर्ग 51: शतानन्द विश्वामित्र की कथा आरम्भ करते हैं

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः ।
हृष्टरोमा महातेजाः शतानन्दो महातपाः

tasya tad vacanaṃ śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ |
hṛṣṭaromā mahātejāḥ śatānando mahātapāḥ

गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः ।
रामसंदर्शनादेव परं विस्मयमागतः

gautamasya suto jyeṣṭhastapasā dyotitaprabhaḥ |
rāmasaṃdarśanādeva paraṃ vismayamāgataḥ

एतौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य शतानन्दो नृपात्मजौ ।
सुखासीनौ मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथाब्रवीत्

etau niṣaṇṇau samprekṣya śatānando nṛpātmajau |
sukhāsīnau muniśreṣṭhaṃ viśvāmitramathābravīt

अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी ।
दर्शिता राजपुत्राय तपोदीर्घमुपागता

api te muniśārdūla mama mātā yaśasvinī |
darśitā rājaputrāya tapodīrghamupāgatā

अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी ।
वन्यैरुपाहरत् पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्

api rāme mahātejā mama mātā yaśasvinī |
vanyairupāharat pūjāṃ pūjārhe sarvadehinām

अपि रामाय कथितं यद् वृत्तं तत् पुरातनम् ।
मम मातुर्महातेजो देवेन दुरनुष्ठितम्

api rāmāya kathitaṃ yad vṛttaṃ tat purātanam |
mama māturmahātejo devena duranuṣṭhitam

अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम संगता ।
मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसंदर्शनादितः

api kauśika bhadraṃ te guruṇā mama saṃgatā |
mama mātā muniśreṣṭha rāmasaṃdarśanāditaḥ

अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज ।
इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्य महात्मनः

api me guruṇā rāmaḥ pūjitaḥ kuśikātmaja |
ihāgato mahātejāḥ pūjāṃ prāpya mahātmanaḥ

अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।
इहागतेन रामेण पूजितेनाभिवादितः

api śāntena manasā gururme kuśikātmaja |
ihāgatena rāmeṇa pūjitenābhivāditaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः ।
प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्

tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitro mahāmuniḥ |
pratyuvāca śatānandaṃ vākyajño vākyakovidam

नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया ।
संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका

nātikrāntaṃ muniśreṣṭha yatkartavyaṃ kṛtaṃ mayā |
saṃgatā muninā patnī bhārgaveṇeva reṇukā

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्

tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |
śatānando mahātejā rāmaṃ vacanamabravīt

स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्

svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava |
viśvāmitraṃ puraskṛtya maharṣimaparājitam

अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरमितप्रभः ।
विश्वामित्रो महातेजा वेद्म्येनं परमां गतिम्

acintyakarmā tapasā brahmarṣiramitaprabhaḥ |
viśvāmitro mahātejā vedmyenaṃ paramāṃ gatim

नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन ।
गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः

nāsti dhanyataro rāma tvatto'nyo bhuvi kaścana |
goptā kuśikaputraste yena taptaṃ mahattapaḥ

श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मनः ।
यथाबलं यथातत्त्वं तन्मे निगदतः शृणु

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi kauśikasya mahātmanaḥ |
yathābalaṃ yathātattvaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

राजाऽऽसीदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिंदमः ।
धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः

rājā''sīdeṣa dharmātmā dīrghakālamariṃdamaḥ |
dharmajñaḥ kṛtavidyaśca prajānāṃ ca hite rataḥ

प्रजापतिसुतस्त्वासीत् कुशो नाम महीपतिः ।
कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभः सुधार्मिकः

prajāpatisutastvāsīt kuśo nāma mahīpatiḥ |
kuśasya putro balavān kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ

कुशनाभसुतस्त्वासीद् गाधिरित्येव विश्रुतः ।
गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः

kuśanābhasutastvāsīd gādhirityeva viśrutaḥ |
gādheḥ putro mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ

विश्वामित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् ।
बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्

viśvāmitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm |
bahuvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat

कदाचित् तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् ।
अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम्

kadācit tu mahātejā yojayitvā varūthinīm |
akṣauhiṇīparivṛtaḥ paricakrāma medinīm

नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च महागिरीन् ।
आश्रमान् क्रमशो राजा विचरन्नाजगाम ह

nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi saritaśca mahāgirīn |
āśramān kramaśo rājā vicarannājagāma ha

वसिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पलताद्रुमम् ।
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्

vasiṣṭhasyāśramapadaṃ nānāpuṣpalatādrumam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam

देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभितम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्

devadānavagandharvaiḥ kiṃnarairupaśobhitam |
praśāntahariṇākīrṇaṃ dvijasaṅghaniṣevitam

ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं देवर्षिगणसेवितम् ।
तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः

brahmarṣigaṇasaṃkīrṇaṃ devarṣigaṇasevitam |
tapaścaraṇasaṃsiddhairagnikalpairmahātmabhiḥ

सततं संकुलं श्रीमद्ब्रह्मकल्पैर्महात्मभिः ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा

satataṃ saṃkulaṃ śrīmadbrahmakalpairmahātmabhiḥ |
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śīrṇaparṇāśanaistathā

फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितदोषैर्जितेन्द्रियैः ।
ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः

phalamūlāśanairdāntairjitadoṣairjitendriyaiḥ |
ṛṣibhirvālakhilyaiśca japahomaparāyaṇaiḥ

अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम् ।
वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम् ।
ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबलः

anyairvaikhānasaiścaiva samantādupaśobhitam |
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ brahmalokamivāparam |
dadarśa jayatāṃ śreṣṭho viśvāmitro mahābalaḥ