सर्ग 49: श्रीराम द्वारा अहल्या का उद्धार

अफलस्तु ततः शक्रो देवानग्निपुरोगमान् ।
अब्रवीत् त्रस्तनयनः सिद्धगन्धर्वचारणान्

aphalastu tataḥ śakro devānagnipurogamān |
abravīt trastanayanaḥ siddhagandharvacāraṇān

कुर्वता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मनः ।
क्रोधमुत्पाद्य हि मया सुरकार्यमिदं कृतम्

kurvatā tapaso vighnaṃ gautamasya mahātmanaḥ |
krodhamutpādya hi mayā surakāryamidaṃ kṛtam

अफलोऽस्मि कृतस्तेन क्रोधात् सा च निराकृता ।
शापमोक्षेण महता तपोऽस्यापहृतं मया

aphalo'smi kṛtastena krodhāt sā ca nirākṛtā |
śāpamokṣeṇa mahatā tapo'syāpahṛtaṃ mayā

तन्मां सुरवराः सर्वे सर्षिसङ्घाः सचारणाः ।
सुरकार्यकरं यूयं सफलं कर्तुमर्हथ

tanmāṃ suravarāḥ sarve sarṣisaṅghāḥ sacāraṇāḥ |
surakāryakaraṃ yūyaṃ saphalaṃ kartumarhatha

शतक्रतोर्वचः श्रुत्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ।
पितृदेवानुपेत्याहुः सर्वे सह मरुद्गणैः

śatakratorvacaḥ śrutvā devāḥ sāgnipurogamāḥ |
pitṛdevānupetyāhuḥ sarve saha marudgaṇaiḥ

अयं मेषः सवृषणः शक्रो ह्यवृषणः कृतः ।
मेषस्य वृषणौ गृह्य शक्रायाशु प्रयच्छत

ayaṃ meṣaḥ savṛṣaṇaḥ śakro hyavṛṣaṇaḥ kṛtaḥ |
meṣasya vṛṣaṇau gṛhya śakrāyāśu prayacchata

अफलस्तु कृतो मेषः परां तुष्टिं प्रदास्यति ।
भवतां हर्षणार्थं च ये च दास्यन्ति मानवाः ।
अक्षयं हि फलं तेषां यूयं दास्यथ पुष्कलम्

aphalastu kṛto meṣaḥ parāṃ tuṣṭiṃ pradāsyati |
bhavatāṃ harṣaṇārthaṃ ca ye ca dāsyanti mānavāḥ |
akṣayaṃ hi phalaṃ teṣāṃ yūyaṃ dāsyatha puṣkalam

अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवाः समागताः ।
उत्पाट्य मेषवृषणौ सहस्राक्षे न्यवेशयन्

agnestu vacanaṃ śrutvā pitṛdevāḥ samāgatāḥ |
utpāṭya meṣavṛṣaṇau sahasrākṣe nyaveśayan

तदाप्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवाः समागताः ।
अफलान् भुञ्जते मेषान् फलैस्तेषामयोजयन्

tadāprabhṛti kākutstha pitṛdevāḥ samāgatāḥ |
aphalān bhuñjate meṣān phalaisteṣāmayojayan

इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदाप्रभृति राघव ।
गौतमस्य प्रभावेण तपसा च महात्मनः

indrastu meṣavṛṣaṇastadāprabhṛti rāghava |
gautamasya prabhāveṇa tapasā ca mahātmanaḥ

तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मणः ।
तारयैनां महाभागामहल्यां देवरूपिणीम्

tadāgaccha mahāteja āśramaṃ puṇyakarmaṇaḥ |
tārayaināṃ mahābhāgāmahalyāṃ devarūpiṇīm

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश ह

viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya āśramaṃ praviveśa ha

ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम् ।
लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरैः

dadarśa ca mahābhāgāṃ tapasā dyotitaprabhām |
lokairapi samāgamya durnirīkṣyāṃ surāsuraiḥ

प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव ।
धूमेनाभिपरीतांगीं दीप्तामग्निशिखामिव

prayatnānnirmitāṃ dhātrā divyāṃ māyāmayīmiva |
dhūmenābhiparītāṃgīṃ dīptāmagniśikhāmiva

सतुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव ।
मध्येऽम्भसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव

satuṣārāvṛtāṃ sābhrāṃ pūrṇacandraprabhāmiva |
madhye'mbhaso durādharṣāṃ dīptāṃ sūryaprabhāmiva

सा हि गौतमवाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह ।
त्रयाणामपि लोकानां यावद् रामस्य दर्शनम् ।
शापस्यान्तमुपागम्य तेषां दर्शनमागता

sā hi gautamavākyena durnirīkṣyā babhūva ha |
trayāṇāmapi lokānāṃ yāvad rāmasya darśanam |
śāpasyāntamupāgamya teṣāṃ darśanamāgatā

राघवौ तु तदा तस्याः पादौ जगृहतुर्मुदा ।
स्मरन्ती गौतमवचः प्रतिजग्राह सा हि तौ

rāghavau tu tadā tasyāḥ pādau jagṛhaturmudā |
smarantī gautamavacaḥ pratijagrāha sā hi tau

पाद्यमर्घ्यं तथाऽऽतिथ्यं चकार सुसमाहिता ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा

pādyamarghyaṃ tathā''tithyaṃ cakāra susamāhitā |
pratijagrāha kākutstho vidhidṛṣṭena karmaṇā

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद् देवदुन्दुभिनिःस्वनैः ।
गन्धर्वाप्सरसां चैव महानासीत् समुत्सवः

puṣpavṛṣṭirmahatyāsīd devadundubhiniḥsvanaiḥ |
gandharvāpsarasāṃ caiva mahānāsīt samutsavaḥ

साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजयन् ।
तपोबलविशुद्धाङ्गीं गौतमस्य वशानुगाम्

sādhu sādhviti devāstāmahalyāṃ samapūjayan |
tapobalaviśuddhāṅgīṃ gautamasya vaśānugām

गौतमोऽपि महातेजा अहल्यासहितः सुखी ।
रामं सम्पूज्य विधिवत् तपस्तेपे महातपाः

gautamo'pi mahātejā ahalyāsahitaḥ sukhī |
rāmaṃ sampūjya vidhivat tapastepe mahātapāḥ

रामोऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुनेः ।
सकाशाद् विधिवत् प्राप्य जगाम मिथिलां ततः

rāmo'pi paramāṃ pūjāṃ gautamasya mahāmuneḥ |
sakāśād vidhivat prāpya jagāma mithilāṃ tataḥ