सर्ग 48: गौतम का आश्रम और अहल्या को शाप

पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे ।
कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम्

pṛṣṭvā tu kuśalaṃ tatra parasparasamāgame |
kathānte sumatirvākyaṃ vyājahāra mahāmunim

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ।
गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ

imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau |
gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau

पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणिधनुर्धरौ ।
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ

padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇidhanurdharau |
aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau

यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने

yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau |
kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ।
परस्परेण सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः

bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram |
paraspareṇa sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ

किमर्थं च नरश्रेष्ठौ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि ।
वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

kimarthaṃ ca naraśreṣṭhau samprāptau durgame pathi |
varāyudhadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत् ।
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं यथा ।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा परमविस्मितः

tasya tad vacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ nyavedayat |
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ yathā |
viśvāmitravacaḥ śrutvā rājā paramavismitaḥ

अतिथी परमं प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ।
पूजयामास विधिवत् सत्कारार्हौ महाबलौ

atithī paramaṃ prāptau putrau daśarathasya tau |
pūjayāmāsa vidhivat satkārārhau mahābalau

ततः परमसत्कारं सुमतेः प्राप्य राघवौ ।
उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां ततः

tataḥ paramasatkāraṃ sumateḥ prāpya rāghavau |
uṣya tatra niśāmekāṃ jagmaturmithilāṃ tataḥ

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम् ।
साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन्

tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve janakasya purīṃ śubhām |
sādhu sādhviti śaṃsanto mithilāṃ samapūjayan

मिथिलोपवने तत्र आश्रमं दृश्य राघवः ।
पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम्

mithilopavane tatra āśramaṃ dṛśya rāghavaḥ |
purāṇaṃ nirjanaṃ ramyaṃ papraccha munipuṅgavam

इदमाश्रमसंकाशं किं न्विदं मुनिवर्जितम् ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्व आश्रमः

idamāśramasaṃkāśaṃ kiṃ nvidaṃ munivarjitam |
śrotumicchāmi bhagavan kasyāyaṃ pūrva āśramaḥ

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः

tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघव ।
यस्यैतदाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मनः

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava |
yasyaitadāśramapadaṃ śaptaṃ kopānmahātmanaḥ

गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैरपि सुपूजितः

gautamasya naraśreṣṭha pūrvamāsīnmahātmanaḥ |
āśramo divyasaṃkāśaḥ surairapi supūjitaḥ

स चात्र तप आतिष्ठदहल्यासहितः पुरा ।
वर्षपूगान्यनेकानि राजपुत्र महायशः

sa cātra tapa ātiṣṭhadahalyāsahitaḥ purā |
varṣapūgānyanekāni rājaputra mahāyaśaḥ

तस्यान्तरं विदित्वा च सहस्राक्षः शचीपतिः ।
मुनिवेषधरो भूत्वा अहल्यामिदमब्रवीत्

tasyāntaraṃ viditvā ca sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ |
muniveṣadharo bhūtvā ahalyāmidamabravīt

ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनः सुसमाहिते ।
संगमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे

ṛtukālaṃ pratīkṣante nārthinaḥ susamāhite |
saṃgamaṃ tvahamicchāmi tvayā saha sumadhyame

मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन ।
मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात्

muniveṣaṃ sahasrākṣaṃ vijñāya raghunandana |
matiṃ cakāra durmedhā devarājakutūhalāt

अथाब्रवीत् सुरश्रेष्ठं कृतार्थेनान्तरात्मना ।
कृतार्थास्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमितः प्रभो

athābravīt suraśreṣṭhaṃ kṛtārthenāntarātmanā |
kṛtārthāsmi suraśreṣṭha gaccha śīghramitaḥ prabho

आत्मानं मां च देवेश सर्वथा रक्ष गौतमात् ।
इन्द्रस्तु प्रहसन् वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत्

ātmānaṃ māṃ ca deveśa sarvathā rakṣa gautamāt |
indrastu prahasan vākyamahalyāmidamabravīt

सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथागतम् ।
एवं संगम्य तु तदा निश्चक्रामोटजात् ततः

suśroṇi parituṣṭo'smi gamiṣyāmi yathāgatam |
evaṃ saṃgamya tu tadā niścakrāmoṭajāt tataḥ

स सम्भ्रमात् त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति ।
गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्

sa sambhramāt tvaran rāma śaṅkito gautamaṃ prati |
gautamaṃ sa dadarśātha praviśantaṃ mahāmunim

देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् ।
तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्

devadānavadurdharṣaṃ tapobalasamanvitam |
tīrthodakapariklinnaṃ dīpyamānamivānalam

गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुंगवम् ।
दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत्

gṛhītasamidhaṃ tatra sakuśaṃ munipuṃgavam |
dṛṣṭvā surapatistrasto viṣaṇṇavadano'bhavat

अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः ।
दुर्वृत्तं वृत्तसम्पन्नो रोषाद् वचनमब्रवीत्

atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ |
durvṛttaṃ vṛttasampanno roṣād vacanamabravīt

मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते ।
अकर्तव्यमिदं यस्माद् विफलस्त्वं भविष्यसि

mama rūpaṃ samāsthāya kṛtavānasi durmate |
akartavyamidaṃ yasmād viphalastvaṃ bhaviṣyasi

गौतमेनैवमुक्तस्य सुरोषेण महात्मना ।
पेततुर्वृषणौ भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात्

gautamenaivamuktasya suroṣeṇa mahātmanā |
petaturvṛṣaṇau bhūmau sahasrākṣasya tatkṣaṇāt

तथा शप्त्वा च वै शक्रं भार्यामपि च शप्तवान् ।
इह वर्षसहस्राणि बहूनि निवसिष्यसि

tathā śaptvā ca vai śakraṃ bhāryāmapi ca śaptavān |
iha varṣasahasrāṇi bahūni nivasiṣyasi

वातभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी ।
अदृश्या सर्वभूतानामाश्रमेऽस्मिन् वसिष्यसि

vātabhakṣā nirāhārā tapyantī bhasmaśāyinī |
adṛśyā sarvabhūtānāmāśrame'smin vasiṣyasi

यदा त्वेतद् वनं घोरं रामो दशरथात्मजः ।
आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि

yadā tvetad vanaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
āgamiṣyati durdharṣastadā pūtā bhaviṣyasi

तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता ।
मत्सकाशं मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि

tasyātithyena durvṛtte lobhamohavivarjitā |
matsakāśaṃ mudā yuktā svaṃ vapurdhārayiṣyasi

एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् ।
इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे महातपाः

evamuktvā mahātejā gautamo duṣṭacāriṇīm |
imamāśramamutsṛjya siddhacāraṇasevite |
himavacchikhare ramye tapastepe mahātapāḥ