सर्ग 45: विशाला और समुद्र-मन्थन

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्

viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā viśvāmitramathābravīt

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया ।
गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम्

atyadbhutamidaṃ brahman kathitaṃ paramaṃ tvayā |
gaṅgāvataraṇaṃ puṇyaṃ sāgarasyāpi pūraṇam

क्षणभूतेव नौ रात्रिः संवृत्तेयं परंतप ।
इमां चिन्तयतोः सर्वां निखिलेन कथां तव

kṣaṇabhūteva nau rātriḥ saṃvṛtteyaṃ paraṃtapa |
imāṃ cintayatoḥ sarvāṃ nikhilena kathāṃ tava

तस्य सा शर्वरी सर्वा मम सौमित्रिणा सह ।
जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्र कथां शुभाम्

tasya sā śarvarī sarvā mama saumitriṇā saha |
jagāma cintayānasya viśvāmitra kathāṃ śubhām

ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं तपोधनम् ।
उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दमः

tataḥ prabhāte vimale viśvāmitraṃ tapodhanam |
uvāca rāghavo vākyaṃ kṛtāhnikamarindamaḥ

गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम् ।
तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्

gatā bhagavatī rātriḥ śrotavyaṃ paramaṃ śrutam |
tarāma saritāṃ śreṣṭhāṃ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm

नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।
भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता

naureṣā hi sukhāstīrṇā ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām |
bhagavantamiha prāptaṃ jñātvā tvaritamāgatā

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घस्य कौशिकः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
santāraṃ kārayāmāsa sarṣisaṅghasya kauśikaḥ

उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं ततः ।
गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम्

uttaraṃ tīramāsādya sampūjyarṣigaṇaṃ tataḥ |
gaṅgākūle niviṣṭāste viśālāṃ dadṛśuḥ purīm

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सहराघवः ।
विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा

tato munivarastūrṇaṃ jagāma saharāghavaḥ |
viśālāṃ nagarīṃ ramyāṃ divyāṃ svargopamāṃ tadā

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।
पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम्

atha rāmo mahāprājño viśvāmitraṃ mahāmunim |
papraccha prāñjalirbhūtvā viśālāmuttamāṃ purīm

कतमो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने ।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे

katamo rājavaṃśo'yaṃ viśālāyāṃ mahāmune |
śrotumicchāmi bhadraṃ te paraṃ kautūhalaṃ hi me

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गवः ।
आख्यातुं तत्समारेभे विशालायाः पुरातनम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā rāmasya munipuṅgavaḥ |
ākhyātuṃ tatsamārebhe viśālāyāḥ purātanam

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतः श्रुताम् ।
अस्मिन् देशे हि यद् वृत्तं शृणु तत्त्वेन राघव

śrūyatāṃ rāma śakrasya kathāṃ kathayataḥ śrutām |
asmin deśe hi yad vṛttaṃ śṛṇu tattvena rāghava

पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः ।
अदितेश्च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः

pūrvaṃ kṛtayuge rāma diteḥ putrā mahābalāḥ |
aditeśca mahābhāgā vīryavantaḥ sudhārmikāḥ

ततस्तेषां नरव्याघ्र बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।
अमरा विजराश्चैव कथं स्यामो निरामयाः

tatasteṣāṃ naravyāghra buddhirāsīnmahātmanām |
amarā vijarāścaiva kathaṃ syāmo nirāmayāḥ

तेषां चिन्तयतां तत्र बुद्धिरासीद् विपश्चिताम् ।
क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै

teṣāṃ cintayatāṃ tatra buddhirāsīd vipaścitām |
kṣīrodamathanaṃ kṛtvā rasaṃ prāpsyāma tatra vai

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः

tato niścitya mathanaṃ yoktraṃ kṛtvā ca vāsukim |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuramitaujasaḥ

अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च ।
वमन्तोऽतिविषं तत्र ददंशुर्दशनैः शिलाः

atha varṣasahasreṇa yoktrasarpaśirāṃsi ca |
vamanto'tiviṣaṃ tatra dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ

उत्पपाताग्निसंकाशं हालाहलमहाविषम् ।
तेन दग्धं जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम्

utpapātāgnisaṃkāśaṃ hālāhalamahāviṣam |
tena dagdhaṃ jagat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam

अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिनः ।
जग्मुः पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवुः

atha devā mahādevaṃ śaṅkaraṃ śaraṇārthinaḥ |
jagmuḥ paśupatiṃ rudraṃ trāhi trāhīti tuṣṭuvuḥ

एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वरः प्रभुः ।
प्रादुरासीत् ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरिः

evamuktastato devairdevadeveśvaraḥ prabhuḥ |
prādurāsīt tato'traiva śaṅkhacakradharo hariḥ

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलधरं हरिः ।
दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम्

uvācainaṃ smitaṃ kṛtvā rudraṃ śūladharaṃ hariḥ |
daivatairmathyamāne tu yatpūrvaṃ samupasthitam

तत् त्वदीयं सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रतो हि यत् ।
अग्रपूजामिह स्थित्वा गृहाणेदं विषं प्रभो

tat tvadīyaṃ suraśreṣṭha surāṇāmagrato hi yat |
agrapūjāmiha sthitvā gṛhāṇedaṃ viṣaṃ prabho

इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ।
देवतानां भयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिणः

ityuktvā ca suraśreṣṭhastatraivāntaradhīyata |
devatānāṃ bhayaṃ dṛṣṭvā śrutvā vākyaṃ tu śārṅgiṇaḥ

हालाहलं विषं घोरं संजग्राहामृतोपमम् ।
देवान् विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः

hālāhalaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃjagrāhāmṛtopamam |
devān visṛjya deveśo jagāma bhagavān haraḥ

ततो देवासुराः सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ।
प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोत्तमः

tato devāsurāḥ sarve mamanthū raghunandana |
praviveśātha pātālaṃ manthānaḥ parvatottamaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ।
त्वं गतिः सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम्

tato devāḥ sagandharvāstuṣṭuvurmadhusūdanam |
tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ viśeṣeṇa divaukasām

पालयास्मान् महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि ।
इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठं रूपमास्थितः

pālayāsmān mahābāho girimuddhartumarhasi |
iti śrutvā hṛṣīkeśaḥ kāmaṭhaṃ rūpamāsthitaḥ

पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा शिष्ये तत्रोदधौ हरिः ।
पर्वताग्रं तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशवः

parvataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā śiṣye tatrodadhau hariḥ |
parvatāgraṃ tu lokātmā hastenākramya keśavaḥ

देवानां मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः ।
अथ वर्षसहस्रेण आयुर्वेदमयः पुमान्

devānāṃ madhyataḥ sthitvā mamantha puruṣottamaḥ |
atha varṣasahasreṇa āyurvedamayaḥ pumān

उदतिष्ठत् सुधर्मात्मा सदण्डः सकमण्डलुः ।
पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः

udatiṣṭhat sudharmātmā sadaṇḍaḥ sakamaṇḍaluḥ |
pūrvaṃ dhanvantarirnāma apsarāśca suvarcasaḥ

अप्सु निर्मथनादेव रसात् तस्माद् वरस्त्रियः ।
उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्

apsu nirmathanādeva rasāt tasmād varastriyaḥ |
utpeturmanujaśreṣṭha tasmādapsaraso'bhavan

षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासामप्सराणां सुवर्चसाम् ।
असंख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः

ṣaṣṭiḥ koṭyo'bhavaṃstāsāmapsarāṇāṃ suvarcasām |
asaṃkhyeyāstu kākutstha yāstāsāṃ paricārikāḥ

न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः ।
अप्रतिग्रहणादेव ता वै साधारणाः स्मृताः

na tāḥ sma pratigṛhṇanti sarve te devadānavāḥ |
apratigrahaṇādeva tā vai sādhāraṇāḥ smṛtāḥ

वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन ।
उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम्

varuṇasya tataḥ kanyā vāruṇī raghunandana |
utpapāta mahābhāgā mārgamāṇā parigraham

दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् ।
अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम्

diteḥ putrā na tāṃ rāma jagṛhurvaruṇātmajām |
aditestu sutā vīra jagṛhustāmaninditām

असुरास्तेन दैतेयाः सुरास्तेनादितेः सुताः ।
हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात् सुराः

asurāstena daiteyāḥ surāstenāditeḥ sutāḥ |
hṛṣṭāḥ pramuditāścāsan vāruṇīgrahaṇāt surāḥ

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ।
उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम्

uccaiḥśravā hayaśreṣṭho maṇiratnaṃ ca kaustubham |
udatiṣṭhannaraśreṣṭha tathaivāmṛtamuttamam

अथ तस्य कृते राम महानासीत् कुलक्षयः ।
अदितेस्तु ततः पुत्रा दितिपुत्रानयोधयन्

atha tasya kṛte rāma mahānāsīt kulakṣayaḥ |
aditestu tataḥ putrā ditiputrānayodhayan

एकतामगमन् सर्वे असुरा राक्षसैः सह ।
युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम्

ekatāmagaman sarve asurā rākṣasaiḥ saha |
yuddhamāsīnmahāghoraṃ vīra trailokyamohanam

यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबलः ।
अमृतं सोऽहरत् तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम्

yadā kṣayaṃ gataṃ sarvaṃ tadā viṣṇurmahābalaḥ |
amṛtaṃ so'harat tūrṇaṃ māyāmāsthāya mohinīm

ये गताभिमुखं विष्णुमक्षरं पुरुषोत्तमम् ।
सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना

ye gatābhimukhaṃ viṣṇumakṣaraṃ puruṣottamam |
sampiṣṭāste tadā yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā

अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान् निजघ्निरे ।
अस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम्

aditerātmajā vīrā diteḥ putrān nijaghnire |
asmin ghore mahāyuddhe daiteyādityayorbhṛśam

निहत्य दितिपुत्रांस्तु राज्यं प्राप्य पुरंदरः ।
शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान्

nihatya ditiputrāṃstu rājyaṃ prāpya puraṃdaraḥ |
śaśāsa mudito lokān sarṣisaṅghān sacāraṇān