सर्ग 41: अंशुमान को राख और अश्व मिलते हैं

पुत्रांश्चिरगताञ्ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन ।
नप्तारमब्रवीद् राजा दीप्यमानं स्वतेजसा

putrāṃściragatāñjñātvā sagaro raghunandana |
naptāramabravīd rājā dīpyamānaṃ svatejasā

शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा ।
पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः

śūraśca kṛtavidyaśca pūrvaistulyo'si tejasā |
pitṝṇāṃ gatimanviccha yena cāśvo'pavāhitaḥ

अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च ।
तेषां तु प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम्

antarbhaumāni sattvāni vīryavanti mahānti ca |
teṣāṃ tu pratighātārthaṃ sāsiṃ gṛhṇīṣva kārmukam

अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि ।
सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः

abhivādyābhivādyāṃstvaṃ hatvā vighnakarānapi |
siddhārthaḥ saṃnivartasva mama yajñasya pāragaḥ

एवमुक्तोंऽशुमान् सम्यक् सगरेण महात्मना ।
धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः

evamuktoṃ'śumān samyak sagareṇa mahātmanā |
dhanurādāya khaḍgaṃ ca jagāma laghuvikramaḥ

स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः ।
प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः

sa khātaṃ pitṛbhirmārgamantarbhaumaṃ mahātmabhiḥ |
prāpadyata naraśreṣṭha tena rājñābhicoditaḥ

देवदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः ।
पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत

devadānavarakṣobhiḥ piśācapatagoragaiḥ |
pūjyamānaṃ mahātejā diśāgajamapaśyata

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम् ।
पितॄन् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च

sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā caiva nirāmayam |
pitṝn sa paripapraccha vājihartārameva ca

दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाच महामतिः ।
आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि

diśāgajastu tacchrutvā pratyuvāca mahāmatiḥ |
āsamañja kṛtārthastvaṃ sahāśvaḥ śīghrameṣyasi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् ।
यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे

tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvāneva diśāgajān |
yathākramaṃ yathānyāyaṃ praṣṭuṃ samupacakrame

तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः ।
पूजितः सहयश्चैवागन्तासीत्यभिचोदितः

taiśca sarvairdiśāpālairvākyajñairvākyakovidaiḥ |
pūjitaḥ sahayaścaivāgantāsītyabhicoditaḥ

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः ।
भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā jagāma laghuvikramaḥ |
bhasmarāśīkṛtā yatra pitarastasya sāgarāḥ

स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा ।
चुक्रोश परमार्तस्तु वधात् तेषां सुदुःखितः

sa duḥkhavaśamāpannastvasamañjasutastadā |
cukrośa paramārtastu vadhāt teṣāṃ suduḥkhitaḥ

यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः ।
ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः

yajñiyaṃ ca hayaṃ tatra carantamavidūrataḥ |
dadarśa puruṣavyāghro duḥkhaśokasamanvitaḥ

स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।
स जलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम्

sa teṣāṃ rājaputrāṇāṃ kartukāmo jalakriyām |
sa jalārthī mahātejā na cāpaśyajjalāśayam

विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत् खगाधिपम् ।
पितॄणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्

visārya nipuṇāṃ dṛṣṭiṃ tato'paśyat khagādhipam |
pitṝṇāṃ mātulaṃ rāma suparṇamanilopamam

स चैनमब्रवीद् वाक्यं वैनतेयो महाबलः ।
मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः

sa cainamabravīd vākyaṃ vainateyo mahābalaḥ |
mā śucaḥ puruṣavyāghra vadho'yaṃ lokasammataḥ

कपिलेनाप्रमेयेण दग्धा हीमे महाबलाः ।
सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्

kapilenāprameyeṇa dagdhā hīme mahābalāḥ |
salilaṃ nārhasi prājña dātumeṣāṃ hi laukikam

गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ ।
तस्यां कुरु महाबाहो पितॄणां तु जल क्रियाम्

gaṅgā himavato jyeṣṭhā duhitā puruṣarṣabha |
tasyāṃ kuru mahābāho pitṝṇāṃ tu jala kriyām

भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी ।
तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं गमिष्यति

bhasmarāśīkṛtānetān plāvayellokapāvanī |
tayā klinnamidaṃ bhasma gaṅgayā lokakāntayā |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi svargalokaṃ gamiṣyati

निर्गच्छाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ ।
यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि

nirgacchāśvaṃ mahābhāga saṃgṛhya puruṣarṣabha |
yajñaṃ paitāmahaṃ vīra nirvartayitumarhasi

सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ।
त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महातपाः

suparṇavacanaṃ śrutvā soṃ'śumānativīryavān |
tvaritaṃ hayamādāya punarāyānmahātapāḥ

ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन ।
न्यवेदयद् यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा

tato rājānamāsādya dīkṣitaṃ raghunandana |
nyavedayad yathāvṛttaṃ suparṇavacanaṃ tathā

तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः ।
यज्ञं निर्वर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि

tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyamaṃśumato nṛpaḥ |
yajñaṃ nirvartayāmāsa yathākalpaṃ yathāvidhi

स्वपुरं त्वगमच्छ्रीमानिष्टयज्ञो महीपतिः ।
गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत

svapuraṃ tvagamacchrīmāniṣṭayajño mahīpatiḥ |
gaṅgāyāścāgame rājā niścayaṃ nādhyagacchata

अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः

agatvā niścayaṃ rājā kālena mahatā mahān |
triṃśadvarṣasahasrāṇi rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ