सर्ग 3: वाल्मीकि ध्यान में सम्पूर्ण कथा देखते हैं

श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मार्थसहितं हितम् ।
व्यक्तमन्वेषते भूयो यद् वृत्तं तस्य धीमतः

śrutvā vastu samagraṃ taddharmārthasahitaṃ hitam |
vyaktamanveṣate bhūyo yad vṛttaṃ tasya dhīmataḥ

उपस्पृश्योदकं सम्यङ्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः ।
प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम्

upaspṛśyodakaṃ samyaṅmuniḥ sthitvā kṛtāñjaliḥ |
prācīnāgreṣu darbheṣu dharmeṇānveṣate gatim

रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।
सभार्येण सराष्ट्रेण यत् प्राप्तं तत्र तत्त्वतः

rāmalakṣmaṇasītābhī rājñā daśarathena ca |
sabhāryeṇa sarāṣṭreṇa yat prāptaṃ tatra tattvataḥ

हसितं भाषितं चैव गतिर्यावच्च चेष्टितम् ।
तत् सर्वं धर्मवीर्येण यथावत् संप्रपश्यति

hasitaṃ bhāṣitaṃ caiva gatiryāvacca ceṣṭitam |
tat sarvaṃ dharmavīryeṇa yathāvat saṃprapaśyati

स्त्रीतृतीयेन च तथा यत् प्राप्तं चरता वने ।
सत्यसन्धेन रामेण तत् सर्वं चान्ववैक्षत

strītṛtīyena ca tathā yat prāptaṃ caratā vane |
satyasandhena rāmeṇa tat sarvaṃ cānvavaikṣata

ततः पश्यति धर्मात्मा तत् सर्वं योगमास्थितः ।
पुरा यत् तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा

tataḥ paśyati dharmātmā tat sarvaṃ yogamāsthitaḥ |
purā yat tatra nirvṛttaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā

तत् सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महामतिः ।
अभिरामस्य रामस्य तत् सर्वं कर्तुमुद्यतः

tat sarvaṃ tattvato dṛṣṭvā dharmeṇa sa mahāmatiḥ |
abhirāmasya rāmasya tat sarvaṃ kartumudyataḥ

कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।
समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम्

kāmārthaguṇasaṃyuktaṃ dharmārthaguṇavistaram |
samudramiva ratnāḍhyaṃ sarvaśrutimanoharam

स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना ।
रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान् मुनिः

sa yathā kathitaṃ pūrvaṃ nāradena mahātmanā |
raghuvaṃśasya caritaṃ cakāra bhagavān muniḥ

जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।
लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम्

janma rāmasya sumahadvīryaṃ sarvānukūlatām |
lokasya priyatāṃ kṣāntiṃ saumyatāṃ satyaśīlatām

नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने ।
जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम्

nānā citrāḥ kathāścānyā viśvāmitrasahāyane |
jānakyāśca vivāhaṃ ca dhanuṣaśca vibhedanam

रामरामविवादं च गुणान् दाशरथेस्तथा ।
तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम्

rāmarāmavivādaṃ ca guṇān dāśarathestathā |
tathābhiṣekaṃ rāmasya kaikeyyā duṣṭabhāvatām

विघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् ।
राज्ञः शोकं विलापं च परलोकस्य चाश्रयम्

vighātaṃ cābhiṣekasya rāmasya ca vivāsanam |
rājñaḥ śokaṃ vilāpaṃ ca paralokasya cāśrayam

प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।
निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा

prakṛtīnāṃ viṣādaṃ ca prakṛtīnāṃ visarjanam |
niṣādādhipasaṃvādaṃ sūtopāvartanaṃ tathā

गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम्

gaṅgāyāścāpi saṃtāraṃ bharadvājasya darśanam |
bharadvājābhyanujñānāccitrakūṭasya darśanam

वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।
प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम्

vāstukarma niveśaṃ ca bharatāgamanaṃ tathā |
prasādanaṃ ca rāmasya pituśca salilakriyām

पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।
दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा

pādukāgryābhiṣekaṃ ca nandigrāmanivāsanam |
daṇḍakāraṇyagamanaṃ virādhasya vadhaṃ tathā

दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम्
अनसूयासमाख्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम्

darśanaṃ śarabhaṅgasya sutīkṣṇena samāgamam
anasūyāsamākhyāṃ ca aṅgarāgasya cārpaṇam

दर्शनं चाप्यगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा ।
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा

darśanaṃ cāpyagastyasya dhanuṣo grahaṇaṃ tathā |
śūrpaṇakhyāśca saṃvādaṃ virūpakaraṇaṃ tathā

वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा

vadhaṃ kharatriśirasorutthānaṃ rāvaṇasya ca |
mārīcasya vadhaṃ caiva vaidehyā haraṇaṃ tathā

राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम्

rāghavasya vilāpaṃ ca gṛdhrarājanibarhaṇam |
kabandhadarśanaṃ caiva pampāyāścāpi darśanam

शबरीदर्शनं चैव फलमूलाशनं तथा ।
प्रलापं चैव पम्पायां हनूमद्दर्शनं तथा

śabarīdarśanaṃ caiva phalamūlāśanaṃ tathā |
pralāpaṃ caiva pampāyāṃ hanūmaddarśanaṃ tathā

ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।
प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम्

ṛṣyamūkasya gamanaṃ sugrīveṇa samāgamam |
pratyayotpādanaṃ sakhyaṃ vālisugrīvavigraham

वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम्
ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम्

vālipramathanaṃ caiva sugrīvapratipādanam
tārāvilāpaṃ samayaṃ varṣarātranivāsanam

कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम्
दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम्

kopaṃ rāghavasiṃhasya balānāmupasaṃgraham
diśaḥ prasthāpanaṃ caiva pṛthivyāśca nivedanam

अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम्
प्रायोपवेशनं चैव संपातेश्चापि दर्शनम्

aṅgulīyakadānaṃ ca ṛkṣasya biladarśanam
prāyopaveśanaṃ caiva saṃpāteścāpi darśanam

पर्वतारोहणं चैव सागरस्यापि लङ्घनम्
समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम्

parvatārohaṇaṃ caiva sāgarasyāpi laṅghanam
samudravacanāccaiva mainākasya ca darśanam

राक्षसीतर्जनं चैव च्छायाग्राहस्य दर्शनम्
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम्

rākṣasītarjanaṃ caiva cchāyāgrāhasya darśanam
siṃhikāyāśca nidhanaṃ laṅkāmalayadarśanam

रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम्
आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्

rātrau laṅkāpraveśaṃ ca ekasyāpi vicintanam
āpānabhūmigamanamavarodhasya darśanam

दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम्
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम्

darśanaṃ rāvaṇasyāpi puṣpakasya ca darśanam
aśokavanikāyānaṃ sītāyāścāpi darśanam

अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम्
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम्

abhijñānapradānaṃ ca sītāyāścāpi bhāṣaṇam
rākṣasītarjanaṃ caiva trijaṭāsvapnadarśanam

मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च
राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम्

maṇipradānaṃ sītāyā vṛkṣabhaṅgaṃ tathaiva ca
rākṣasīvidravaṃ caiva kiṃkarāṇāṃ nibarhaṇam

ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम्
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा

grahaṇaṃ vāyusūnośca laṅkādāhābhigarjanam
pratiplavanamevātha madhūnāṃ haraṇaṃ tathā

राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा
संगमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम्

rāghavāśvāsanaṃ caiva maṇiniryātanaṃ tathā
saṃgamaṃ ca samudreṇa nalasetośca bandhanam

प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम्
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम्

pratāraṃ ca samudrasya rātrau laṅkāvarodhanam
vibhīṣaṇena saṃsargaṃ vadhopāyanivedanam

कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम्
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे

kumbhakarṇasya nidhanaṃ meghanādanibarhaṇam
rāvaṇasya vināśaṃ ca sītāvāptimareḥ pure

बिभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम्
अयोध्यायाश्च गमनं भरद्वाजसमागमम्

bibhīṣaṇābhiṣekaṃ ca puṣpakasya ca darśanam
ayodhyāyāśca gamanaṃ bharadvājasamāgamam

प्रेषणं वायुपुत्रस्य भरतेन समागमम्
रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्
स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्

preṣaṇaṃ vāyuputrasya bharatena samāgamam
rāmābhiṣekābhyudayaṃ sarvasainyavisarjanam
svarāṣṭrarañjanaṃ caiva vaidehyāśca visarjanam

अनागतं च यत् किंचिद् रामस्य वसुधातले
तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः

anāgataṃ ca yat kiṃcid rāmasya vasudhātale
taccakārottare kāvye vālmīkirbhagavānṛṣiḥ