सर्ग 37: कुमार कार्तिकेय का जन्म

तप्यमाने तदा देवे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।
सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन्

tapyamāne tadā deve sendrāḥ sāgnipurogamāḥ |
senāpatimabhīpsantaḥ pitāmahamupāgaman

ततोऽब्रुवन् सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम् ।
प्रणिपत्य सुराराम सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः

tato'bruvan surāḥ sarve bhagavantaṃ pitāmaham |
praṇipatya surārāma sendrāḥ sāgnipurogamāḥ

येन सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा ।
स तपः परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया

yena senāpatirdeva datto bhagavatā purā |
sa tapaḥ paramāsthāya tapyate sma sahomayā

यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया ।
संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः

yadatrānantaraṃ kāryaṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
saṃvidhatsva vidhānajña tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
सान्त्वयन् मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत्

devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
sāntvayan madhurairvākyaistridaśānidamabravīt

शैलपुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजाः स्वासु पत्निषु ।
तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेव न संशयः

śailaputryā yaduktaṃ tanna prajāḥ svāsu patniṣu |
tasyā vacanamakliṣṭaṃ satyameva na saṃśayaḥ

इयमाकाशगङ्गा च यस्यां पुत्रं हुताशनः ।
जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम्

iyamākāśagaṅgā ca yasyāṃ putraṃ hutāśanaḥ |
janayiṣyati devānāṃ senāpatimariṃdamam

ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम् ।
उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशयः

jyeṣṭhā śailendraduhitā mānayiṣyati taṃ sutam |
umāyāstadbahumataṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन ।
प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहमपूजयन्

tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtārthā raghunandana |
praṇipatya surāḥ sarve pitāmahamapūjayan

ते गत्वा परमं राम कैलासं धातुमण्डितम् ।
अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः

te gatvā paramaṃ rāma kailāsaṃ dhātumaṇḍitam |
agniṃ niyojayāmāsuḥ putrārthaṃ sarvadevatāḥ

देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन ।
शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज

devakāryamidaṃ deva samādhatsva hutāśana |
śailaputryāṃ mahātejo gaṅgāyāṃ teja utsṛja

देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावकः ।
गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम्

devatānāṃ pratijñāya gaṅgāmabhyetya pāvakaḥ |
garbhaṃ dhāraya vai devi devatānāmidaṃ priyam

इत्येतद् वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् ।
स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवशीर्यत

ityetad vacanaṃ śrutvā divyaṃ rūpamadhārayat |
sa tasyā mahimāṃ dṛṣṭvā samantādavaśīryata

समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावकः ।
सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन

samantatastadā devīmabhyaṣiñcata pāvakaḥ |
sarvasrotāṃsi pūrṇāni gaṅgāyā raghunandana

तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोगमम् ।
अशक्ता धारणे देव तेजस्तव समुद्धतम्

tamuvāca tato gaṅgā sarvadevapurogamam |
aśaktā dhāraṇe deva tejastava samuddhatam

दह्यमानाग्निना तेन सम्प्रव्यथितचेतना ।
अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशनः

dahyamānāgninā tena sampravyathitacetanā |
athābravīdidaṃ gaṅgāṃ sarvadevahutāśanaḥ

इह हैमवते पार्श्वे गर्भोऽयं संनिवेश्यताम् ।
श्रुत्वा त्वग्निवचो गङ्गा तं गर्भमतिभास्वरम्

iha haimavate pārśve garbho'yaṃ saṃniveśyatām |
śrutvā tvagnivaco gaṅgā taṃ garbhamatibhāsvaram

उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदानघ ।
यदस्या निर्गतं तस्मात् तप्तजाम्बूनदप्रभम्

utsasarja mahātejāḥ srotobhyo hi tadānagha |
yadasyā nirgataṃ tasmāt taptajāmbūnadaprabham

काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यमतुलप्रभम् ।
ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभिजायत

kāñcanaṃ dharaṇīṃ prāptaṃ hiraṇyamatulaprabham |
tāmraṃ kārṣṇāyasaṃ caiva taikṣṇyādevābhijāyata

मलं तस्याभवत् तत्र त्रपु सीसकमेव च ।
तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत

malaṃ tasyābhavat tatra trapu sīsakameva ca |
tadetaddharaṇīṃ prāpya nānādhāturavardhata

निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम् ।
सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभवद् वनम्

nikṣiptamātre garbhe tu tejobhirabhirañjitam |
sarvaṃ parvatasaṃnaddhaṃ sauvarṇamabhavad vanam

जातरूपमिति ख्यातं तदाप्रभृति राघव ।
सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम् ।
तृणवृक्षलतागुल्मं सर्वं भवति काञ्चनम्

jātarūpamiti khyātaṃ tadāprabhṛti rāghava |
suvarṇaṃ puruṣavyāghra hutāśanasamaprabham |
tṛṇavṛkṣalatāgulmaṃ sarvaṃ bhavati kāñcanam

तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सह मरुद्गणाः ।
क्षीरसम्भावनार्थाय कृत्तिकाः समयोजयन्

taṃ kumāraṃ tato jātaṃ sendrāḥ saha marudgaṇāḥ |
kṣīrasambhāvanārthāya kṛttikāḥ samayojayan

ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम् ।
ददुः पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः

tāḥ kṣīraṃ jātamātrasya kṛtvā samayamuttamam |
daduḥ putro'yamasmākaṃ sarvāsāmiti niścitāḥ

ततस्तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् ।
पुत्रस्त्रैलोक्यविख्यातो भविष्यति न संशयः

tatastu devatāḥ sarvāḥ kārtikeya iti bruvan |
putrastrailokyavikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे ।
स्नापयन् परया लक्ष्म्या दीप्यमानं यथानलम्

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā skannaṃ garbhaparisrave |
snāpayan parayā lakṣmyā dīpyamānaṃ yathānalam

स्कन्द इत्यब्रुवन् देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवे ।
कार्तिकेयं महाबाहुं काकुत्स्थ ज्वलनोपमम्

skanda ityabruvan devāḥ skannaṃ garbhaparisrave |
kārtikeyaṃ mahābāhuṃ kākutstha jvalanopamam

प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् ।
षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः

prādurbhūtaṃ tataḥ kṣīraṃ kṛttikānāmanuttamam |
ṣaṇṇāṃ ṣaḍānano bhūtvā jagrāha stanajaṃ payaḥ

गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमारवपुस्तदा ।
अजयत् स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान् विभुः

gṛhītvā kṣīramekāhnā sukumāravapustadā |
ajayat svena vīryeṇa daityasainyagaṇān vibhuḥ

सुरसेनागणपतिमभ्यषिञ्चन्महाद्युतिम् ।
ततस्तममराः सर्वे समेत्याग्निपुरोगमाः

surasenāgaṇapatimabhyaṣiñcanmahādyutim |
tatastamamarāḥ sarve sametyāgnipurogamāḥ

एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया ।
कुमारसम्भवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च

eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā |
kumārasambhavaścaiva dhanyaḥ puṇyastathaiva ca

भक्तश्च यः कार्तिकेये काकुत्स्थ भुवि मानवः ।
आयुष्मान् पुत्रपौत्रैश्च स्कन्दसालोक्यतां व्रजेत्

bhaktaśca yaḥ kārtikeye kākutstha bhuvi mānavaḥ |
āyuṣmān putrapautraiśca skandasālokyatāṃ vrajet