सर्ग 36: देवताओं को उमा का शाप

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
प्रतिनन्द्य कथां वीरावूचतुर्मुनिपुङ्गवम्

uktavākye munau tasminnubhau rāghavalakṣmaṇau |
pratinandya kathāṃ vīrāvūcaturmunipuṅgavam

धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया ।
दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाया वक्तुमर्हसि ।
विस्तरं विस्तरज्ञोऽसि दिव्यमानुषसम्भवम्

dharmayuktamidaṃ brahman kathitaṃ paramaṃ tvayā |
duhituḥ śailarājasya jyeṣṭhāyā vaktumarhasi |
vistaraṃ vistarajño'si divyamānuṣasambhavam

त्रीन् पथो हेतुना केन प्लावयेल्लोकपावनी ।
कथं गङ्गां त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा

trīn patho hetunā kena plāvayellokapāvanī |
kathaṃ gaṅgāṃ tripathagā viśrutā sariduttamā

त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः

triṣu lokeṣu dharmajña karmabhiḥ kaiḥ samanvitā |
tathā bruvati kākutsthe viśvāmitrastapodhanaḥ

निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत् ।
पुरा राम कृतोद्वाहः शितिकण्ठो महातपाः

nikhilena kathāṃ sarvāmṛṣimadhye nyavedayat |
purā rāma kṛtodvāhaḥ śitikaṇṭho mahātapāḥ

दृष्ट्वा च भगवान् देवीं मैथुनायोपचक्रमे ।
तस्य संक्रीडमानस्य महादेवस्य धीमतः ।
शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम्

dṛṣṭvā ca bhagavān devīṃ maithunāyopacakrame |
tasya saṃkrīḍamānasya mahādevasya dhīmataḥ |
śitikaṇṭhasya devasya divyaṃ varṣaśataṃ gatam

न चापि तनयो राम तस्यामासीत् परंतप ।
सर्वे देवाः समुद्युक्ताः पितामहपुरोगमाः

na cāpi tanayo rāma tasyāmāsīt paraṃtapa |
sarve devāḥ samudyuktāḥ pitāmahapurogamāḥ

यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत् प्रतिसहिष्यति ।
अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन्

yadihotpadyate bhūtaṃ kastat pratisahiṣyati |
abhigamya surāḥ sarve praṇipatyedamabruvan

देवदेव महादेव लोकस्यास्य हिते रत ।
सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि

devadeva mahādeva lokasyāsya hite rata |
surāṇāṃ praṇipātena prasādaṃ kartumarhasi

न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजः सुरोत्तम ।
ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर

na lokā dhārayiṣyanti tava tejaḥ surottama |
brāhmeṇa tapasā yukto devyā saha tapaścara

त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय ।
रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान् नालोकं कर्तुमर्हसि

trailokyahitakāmārthaṃ tejastejasi dhāraya |
rakṣa sarvānimām̐llokān nālokaṃ kartumarhasi

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः ।
बाढमित्यब्रवीत् सर्वान् पुनश्चेदमुवाच ह

devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokamaheśvaraḥ |
bāḍhamityabravīt sarvān punaścedamuvāca ha

धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजसैव सहोमया ।
त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु

dhārayiṣyāmyahaṃ tejastejasaiva sahomayā |
tridaśāḥ pṛthivī caiva nirvāṇamadhigacchatu

यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् ।
धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः

yadidaṃ kṣubhitaṃ sthānānmama tejo hyanuttamam |
dhārayiṣyati kastanme bruvantu surasattamāḥ

एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम् ।
यत्तेजः क्षुभितं ह्यद्य तद्धरा धारयिष्यति

evamuktāstato devāḥ pratyūcurvṛṣabhadhvajam |
yattejaḥ kṣubhitaṃ hyadya taddharā dhārayiṣyati

एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महाबलः ।
तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना

evamuktaḥ surapatiḥ pramumoca mahābalaḥ |
tejasā pṛthivī yena vyāptā sagirikānanā

ततो देवाः पुनरिदमूचुश्चापि हुताशनम् ।
आविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः

tato devāḥ punaridamūcuścāpi hutāśanam |
āviśa tvaṃ mahātejo raudraṃ vāyusamanvitaḥ

तदग्निना पुनर्व्याप्तं संजातं श्वेतपर्वतम् ।
दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम्

tadagninā punarvyāptaṃ saṃjātaṃ śvetaparvatam |
divyaṃ śaravaṇaṃ caiva pāvakādityasaṃnibham

यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयोऽग्निसम्भवः ।
अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षिगणास्तदा

yatra jāto mahātejāḥ kārtikeyo'gnisambhavaḥ |
athomāṃ ca śivaṃ caiva devāḥ sarṣigaṇāstadā

पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्तदा ।
अथ शैलसुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत्

pūjayāmāsuratyarthaṃ suprītamanasastadā |
atha śailasutā rāma tridaśānidamabravīt

समन्युरशपत् सर्वान् क्रोधसंरक्तलोचना ।
यस्मान्निवारिता चाहं संगता पुत्रकाम्यया

samanyuraśapat sarvān krodhasaṃraktalocanā |
yasmānnivāritā cāhaṃ saṃgatā putrakāmyayā

अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुमर्हथ ।
अद्यप्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः

apatyaṃ sveṣu dāreṣu notpādayitumarhatha |
adyaprabhṛti yuṣmākamaprajāḥ santu patnayaḥ

एवमुक्त्वा सुरान् सर्वाञ्शशाप पृथिवीमपि ।
अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि

evamuktvā surān sarvāñśaśāpa pṛthivīmapi |
avane naikarūpā tvaṃ bahubhāryā bhaviṣyasi

न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषीकृता ।
प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधो मम पुत्रमनिच्छती

na ca putrakṛtāṃ prītiṃ matkrodhakaluṣīkṛtā |
prāpsyasi tvaṃ sudurmedho mama putramanicchatī

तान् सर्वान् पीडितान् दृष्ट्वा सुरान् सुरपतिस्तदा ।
गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम्

tān sarvān pīḍitān dṛṣṭvā surān surapatistadā |
gamanāyopacakrāma diśaṃ varuṇapālitām

स गत्वा तप आतिष्ठत् पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः ।
हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वरः

sa gatvā tapa ātiṣṭhat pārśve tasyottare gireḥ |
himavatprabhave śṛṅge saha devyā maheśvaraḥ

एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदितः
गङ्गायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मण

eṣa te vistaro rāma śailaputryā niveditaḥ
gaṅgāyāḥ prabhavaṃ caiva śṛṇu me sahalakṣmaṇa