सर्ग 35: गंगा तट पर गंगा के जन्म की कथा

उपास्य रात्रिशेषं तु शोणाकूले महर्षिभिः ।
निशायां सुप्रभातायां विश्वामित्रोऽभ्यभाषत

upāsya rātriśeṣaṃ tu śoṇākūle maharṣibhiḥ |
niśāyāṃ suprabhātāyāṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata

सुप्रभाता निशा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते गमनायाभिरोचय

suprabhātā niśā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te gamanāyābhirocaya

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।
गमनं रोचयामास वाक्यं चेदमुवाच ह

tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ |
gamanaṃ rocayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha

अयं शोणः शुभजलोऽगाधः पुलिनमण्डितः ।
कतरेण पथा ब्रह्मन् संतरिष्यामहे वयम्

ayaṃ śoṇaḥ śubhajalo'gādhaḥ pulinamaṇḍitaḥ |
katareṇa pathā brahman saṃtariṣyāmahe vayam

एवमुक्तस्तु रामेण विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ।
एष पन्था मयोद्दिष्टो येन यान्ति महर्षयः

evamuktastu rāmeṇa viśvāmitro'bravīdidam |
eṣa panthā mayoddiṣṭo yena yānti maharṣayaḥ

एवमुक्ता महर्षयो विश्वामित्रेण धीमता ।
पश्यन्तस्ते प्रयाता वै वनानि विविधानि च

evamuktā maharṣayo viśvāmitreṇa dhīmatā |
paśyantaste prayātā vai vanāni vividhāni ca

ते गत्वा दूरमध्वानं गतेऽर्धदिवसे तदा ।
जाह्नवीं सरितां श्रेष्ठां ददृशुर्मुनिसेविताम्

te gatvā dūramadhvānaṃ gate'rdhadivase tadā |
jāhnavīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ dadṛśurmunisevitām

तां दृष्ट्वा पुण्यसलिलां हंससारससेविताम् ।
बभूवुर्मुनयः सर्वे मुदिताः सहराघवाः

tāṃ dṛṣṭvā puṇyasalilāṃ haṃsasārasasevitām |
babhūvurmunayaḥ sarve muditāḥ saharāghavāḥ

तस्यास्तीरे तदा सर्वे चक्रुर्वासपरिग्रहम् ।
ततः स्नात्वा यथान्यायं संतर्प्य पितृदेवताः

tasyāstīre tadā sarve cakrurvāsaparigraham |
tataḥ snātvā yathānyāyaṃ saṃtarpya pitṛdevatāḥ

हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धविः ।
विविशुर्जाह्नवीतीरे शुभा मुदितमानसाः

hutvā caivāgnihotrāṇi prāśya cāmṛtavaddhaviḥ |
viviśurjāhnavītīre śubhā muditamānasāḥ

विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्ततः ।
विष्ठिताश्च यथान्यायं राघवौ च यथार्हतः ।
संप्रहृष्टमना रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत्

viśvāmitraṃ mahātmānaṃ parivārya samantataḥ |
viṣṭhitāśca yathānyāyaṃ rāghavau ca yathārhataḥ |
saṃprahṛṣṭamanā rāmo viśvāmitramathābravīt

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ।
त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम्

bhagavañchrotumicchāmi gaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm |
trailokyaṃ kathamākramya gatā nadanadīpatim

चोदितो रामवाक्येन विश्वामित्रो महामुनिः ।
वृद्धिं जन्म च गङ्गाया वक्तुमेवोपचक्रमे

codito rāmavākyena viśvāmitro mahāmuniḥ |
vṛddhiṃ janma ca gaṅgāyā vaktumevopacakrame

शैलेन्द्रो हिमवान् राम धातूनामाकरो महान् ।
तस्य कन्याद्वयं राम रूपेणाप्रतिमं भुवि

śailendro himavān rāma dhātūnāmākaro mahān |
tasya kanyādvayaṃ rāma rūpeṇāpratimaṃ bhuvi

या मेरुदुहिता राम तयोर्माता सुमध्यमा ।
नाम्ना मेना मनोज्ञा वै पत्नी हिमवतः प्रिया

yā meruduhitā rāma tayormātā sumadhyamā |
nāmnā menā manojñā vai patnī himavataḥ priyā

तस्यां गङ्गेयमभवज्ज्येष्ठा हिमवतः सुता ।
उमा नाम द्वितीयाभूत् कन्या तस्यैव राघव

tasyāṃ gaṅgeyamabhavajjyeṣṭhā himavataḥ sutā |
umā nāma dvitīyābhūt kanyā tasyaiva rāghava

अथ ज्येष्ठां सुराः सर्वे देवकार्यचिकीर्षया ।
शैलेन्द्रं वरयामासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम्

atha jyeṣṭhāṃ surāḥ sarve devakāryacikīrṣayā |
śailendraṃ varayāmāsurgaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm

ददौ धर्मेण हिमवांस्तनयां लोकपावनीम् ।
स्वच्छन्दपथगां गङ्गां त्रैलोक्यहितकाम्यया

dadau dharmeṇa himavāṃstanayāṃ lokapāvanīm |
svacchandapathagāṃ gaṅgāṃ trailokyahitakāmyayā

प्रतिगृह्य त्रिलोकार्थं त्रिलोकहितकांक्षिणः ।
गङ्गामादाय तेऽगच्छन् कृतार्थेनान्तरात्मना

pratigṛhya trilokārthaṃ trilokahitakāṃkṣiṇaḥ |
gaṅgāmādāya te'gacchan kṛtārthenāntarātmanā

या चान्या शैलदुहिता कन्याऽसीद् रघुनन्दन ।
उग्रं सुव्रतमास्थाय तपस्तेपे तपोधना

yā cānyā śailaduhitā kanyā'sīd raghunandana |
ugraṃ suvratamāsthāya tapastepe tapodhanā

उग्रेण तपसा युक्तां ददौ शैलवरः सुताम् ।
रुद्रायाप्रतिरूपाय उमां लोकनमस्कृताम्

ugreṇa tapasā yuktāṃ dadau śailavaraḥ sutām |
rudrāyāpratirūpāya umāṃ lokanamaskṛtām

एते ते शैलराजस्य सुते लोकनमस्कृते ।
गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा उमादेवी च राघव

ete te śailarājasya sute lokanamaskṛte |
gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā umādevī ca rāghava

एतत् ते सर्वमाख्यातं यथा त्रिपथगामिनी ।
खं गता प्रथमं तात गतिं गतिमतां वर

etat te sarvamākhyātaṃ yathā tripathagāminī |
khaṃ gatā prathamaṃ tāta gatiṃ gatimatāṃ vara

सैषा सुरनदी रम्या शैलेन्द्रतनया तदा ।
सुरलोकं समारूढा विपापा जलवाहिनी

saiṣā suranadī ramyā śailendratanayā tadā |
suralokaṃ samārūḍhā vipāpā jalavāhinī