सर्ग 31: मिथिला की ओर प्रस्थान

अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्षणौ ।
ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना

atha tāṃ rajanīṃ tatra kṛtārthau rāmalakṣaṇau |
ūṣaturmuditau vīrau prahṛṣṭenāntarātmanā

प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ ।
विश्वामित्रमृषींश्चान्यान्सहितावभिजग्मतुः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapaurvāhṇikakriyau |
viśvāmitramṛṣīṃścānyānsahitāvabhijagmatuḥ

अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
ऊचतुर्परमोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ

abhivādya muniśreṣṭhaṃ jvalantamiva pāvakam |
ūcaturparamodāraṃ vākyaṃ madhurabhāṣiṇau

इमौ स्म मुनिशार्दूल किङ्करौ समुपागतौ ।
आज्ञापय मुनिश्रेष्ठ शासनं करवाव किम्

imau sma muniśārdūla kiṅkarau samupāgatau |
ājñāpaya muniśreṣṭha śāsanaṃ karavāva kim

एवमुक्ते तयोर्वाक्ये सर्व एव महर्षयः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्

evamukte tayorvākye sarva eva maharṣayaḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya rāmaṃ vacanamabruvan

मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति ।
यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम्

maithilasya naraśreṣṭha janakasya bhaviṣyati |
yajñaḥ paramadharmiṣṭhastatra yāsyāmahe vayam

त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि ।
अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि

tvaṃ caiva naraśārdūla sahāsmābhirgamiṣyasi |
adbhutaṃ ca dhanūratnaṃ tatra tvaṃ draṣṭumarhasi

तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः ।
अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्

taddhi pūrvaṃ naraśreṣṭha dattaṃ sadasi daivataiḥ |
aprameyabalaṃ ghoraṃ makhe paramabhāsvaram

नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ।
कर्तुमारोपणं शक्ता न कथञ्चन मानुषाः

nāsya devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ |
kartumāropaṇaṃ śaktā na kathañcana mānuṣāḥ

धनुषस्तस्य वीर्यं हि जिज्ञासन्तो महीक्षितः ।
न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः

dhanuṣastasya vīryaṃ hi jijñāsanto mahīkṣitaḥ |
na śekurāropayituṃ rājaputrā mahābalāḥ

तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मनः ।
तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं च परमाद्भुतम्

taddhanurnaraśārdūla maithilasya mahātmanaḥ |
tatra drakṣyasi kākutstha yajñaṃ ca paramādbhutam

तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनुः ।
याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः

taddhi yajñaphalaṃ tena maithilenottamaṃ dhanuḥ |
yācitaṃ naraśārdūla sunābhaṃ sarvadaivataiḥ

आयागभूतं नृपतेस्तस्य वेश्मनि राघव ।
अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागुरुगन्धिभिः

āyāgabhūtaṃ nṛpatestasya veśmani rāghava |
arcitaṃ vividhairgandhairdhūpaiścāgurugandhibhiḥ

एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत् तदा ।
सर्षिसङ्घः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेताः

evamuktvā munivaraḥ prasthānamakarot tadā |
sarṣisaṅghaḥ sakākutstha āmantrya vanadetāḥ

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्धः सिद्धाश्रमादहम् ।
उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्

svasti vo'stu gamiṣyāmi siddhaḥ siddhāśramādaham |
uttare jāhnavītīre himavantaṃ śiloccayam

इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः कौशिकः स तपोधनः ।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे

ityuktvā muniśārdūlaḥ kauśikaḥ sa tapodhanaḥ |
uttarāṃ diśamuddiśya prasthātumupacakrame

तं व्रजन्तं मुनिवरमन्वगादनुसारिणाम् ।
शकटीशतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम्

taṃ vrajantaṃ munivaramanvagādanusāriṇām |
śakaṭīśatamātraṃ tu prayāṇe brahmavādinām

मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिनः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं तपोधनम्

mṛgapakṣigaṇāścaiva siddhāśramanivāsinaḥ |
anujagmurmahātmānaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam

निवर्तयामास ततः स ऋषि सन्घः स पक्षिणः ।
ते गत्वा दूरम् अध्वानम् लम्बमाने दिवाकरे

nivartayāmāsa tataḥ sa ṛṣi sanghaḥ sa pakṣiṇaḥ |
te gatvā dūram adhvānam lambamāne divākare

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।
वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिताः

te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
vāsaṃ cakrurmunigaṇāḥ śoṇākūle samāhitāḥ

तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजसः

te'staṃ gate dinakare snātvā hutahutāśanāḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya niṣeduramitaujasaḥ

रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनींस्तानभिपूज्य च ।
अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमतः

rāmo'pi sahasaumitrirmunīṃstānabhipūjya ca |
agrato niṣasādātha viśvāmitrasya dhīmataḥ

अथ रामो महातेजा विश्वामित्रं तपोधनम् ।
पप्रच्छ मुनिशार्दूलं कौतूहलसमन्वितम्

atha rāmo mahātejā viśvāmitraṃ tapodhanam |
papraccha muniśārdūlaṃ kautūhalasamanvitam

भगवन् को न्वयं देशः समृद्धवनशोभितः ।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

bhagavan ko nvayaṃ deśaḥ samṛddhavanaśobhitaḥ |
śrotumicchāmi bhadraṃ te vaktumarhasi tattvataḥ

चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रतः ।
तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपाः

codito rāmavākyena kathayāmāsa suvrataḥ |
tasya deśasya nikhilamṛṣimadhye mahātapāḥ