सर्ग 26: श्रीराम द्वारा ताटका-वध

मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः

munervacanamaklībaṃ śrutvā naravarātmajaḥ |
rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā pratyuvāca dṛḍhavrataḥ

पितुर्वचननिर्देशात् पितुर्वचनगौरवात् ।
वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशङ्कया

piturvacananirdeśāt piturvacanagauravāt |
vacanaṃ kauśikasyeti kartavyamaviśaṅkayā

अनुशिष्टोऽस्म्ययोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना ।
पित्रा दशरथेनाहं नावज्ञेयं हि तद्वचः

anuśiṣṭo'smyayodhyāyāṃ gurumadhye mahātmanā |
pitrā daśarathenāhaṃ nāvajñeyaṃ hi tadvacaḥ

सोऽहं पितुर्वचः श्रुत्वा शासनाद् ब्रह्मवादिनः ।
करिष्यामि न संदेहस्ताटकावधमुत्तमम्

so'haṃ piturvacaḥ śrutvā śāsanād brahmavādinaḥ |
kariṣyāmi na saṃdehastāṭakāvadhamuttamam

गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्य च हिताय च ।
तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यतः

gobrāhmaṇahitārthāya deśasya ca hitāya ca |
tava caivāprameyasya vacanaṃ kartumudyataḥ

एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बद्ध्वा मुष्टिमरिन्दमः ।
ज्याघोषमकरोत् तीव्रं दिशः शब्देन नादयन्

evamuktvā dhanurmadhye baddhvā muṣṭimarindamaḥ |
jyāghoṣamakarot tīvraṃ diśaḥ śabdena nādayan

तेन शब्देन वित्रस्तास्ताटकावनवासिनः ।
ताटका च सुसंक्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता

tena śabdena vitrastāstāṭakāvanavāsinaḥ |
tāṭakā ca susaṃkruddhā tena śabdena mohitā

तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
श्रुत्वा चाभ्यद्रवत् क्रुद्धा यत्र शब्दो विनिःसृतः

taṃ śabdamabhinidhyāya rākṣasī krodhamūrchitā |
śrutvā cābhyadravat kruddhā yatra śabdo viniḥsṛtaḥ

तां दृष्ट्वा राघवः क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम् ।
प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सोऽभ्यभाषत

tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ kruddhāṃ vikṛtāṃ vikṛtānanām |
pramāṇenātivṛddhāṃ ca lakṣmaṇaṃ so'bhyabhāṣata

पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः ।
भिद्येरन् दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च

paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavaṃ dāruṇaṃ vapuḥ |
bhidyeran darśanādasyā bhīrūṇāṃ hṛdayāni ca

एतां पश्य दुराधर्षां मायाबलसमन्विताम् ।
विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम्

etāṃ paśya durādharṣāṃ māyābalasamanvitām |
vinivṛttāṃ karomyadya hṛtakarṇāgranāsikām

न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् ।
वीर्यं चास्या गतिं चैव हन्यामिति हि मे मतिः

na hyenāmutsahe hantuṃ strīsvabhāvena rakṣitām |
vīryaṃ cāsyā gatiṃ caiva hanyāmiti hi me matiḥ

एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता ।
उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत

evaṃ bruvāṇe rāme tu tāṭakā krodhamūrchitā |
udyamya bāhū garjantī rāmamevābhyadhāvata

विश्वामित्रस्तु ब्रह्मर्षिर्हुंकारेणाभिभर्त्स्य ताम् ।
स्वस्ति राघवयोरस्तु जयं चैवाभ्यभाषत

viśvāmitrastu brahmarṣirhuṃkāreṇābhibhartsya tām |
svasti rāghavayorastu jayaṃ caivābhyabhāṣata

उद्धुन्वाना रजो घोरं ताटका राघवावुभौ ।
रजोमेघेन महता मुहूर्तं सा व्यमोहयत्

uddhunvānā rajo ghoraṃ tāṭakā rāghavāvubhau |
rajomeghena mahatā muhūrtaṃ sā vyamohayat

ततो मायां समास्थाय शिलावर्षेण राघवौ ।
अवाकिरत् सुमहता ततश्चुक्रोध राघवः

tato māyāṃ samāsthāya śilāvarṣeṇa rāghavau |
avākirat sumahatā tataścukrodha rāghavaḥ

शिलावर्षं महत् तस्याः शरवर्षेण राघवः ।
प्रतिवार्योपधावन्त्याः करौ चिच्छेद पत्रिभिः

śilāvarṣaṃ mahat tasyāḥ śaravarṣeṇa rāghavaḥ |
prativāryopadhāvantyāḥ karau ciccheda patribhiḥ

ततश्च्छिन्नभुजां श्रान्तामभ्याशे परिगर्जतीम् ।
सौमित्रिरकरोत् क्रोधाद्धृतकर्णाग्रनासिकाम्

tataścchinnabhujāṃ śrāntāmabhyāśe parigarjatīm |
saumitrirakarot krodhāddhṛtakarṇāgranāsikām

कामरूपधरा सा तु कृत्वा रूपाण्यनेकशः ।
अन्तर्धानं गता यक्षी मोहयन्ती स्वमायया

kāmarūpadharā sā tu kṛtvā rūpāṇyanekaśaḥ |
antardhānaṃ gatā yakṣī mohayantī svamāyayā

अश्मवर्षं विमुञ्चन्ती भैरवं विचचार सा ॥
ततस्तावश्मवर्षेण कीर्यमाणौ समन्ततः

aśmavarṣaṃ vimuñcantī bhairavaṃ vicacāra sā ||
tatastāvaśmavarṣeṇa kīryamāṇau samantataḥ

दृष्ट्वा गाधिसुतः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ।
अलं ते घृणया राम पापैषा दुष्टचारिणी

dṛṣṭvā gādhisutaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt |
alaṃ te ghṛṇayā rāma pāpaiṣā duṣṭacāriṇī

यज्ञविघ्नकरी यक्षी पुरा वर्धेत मायया ।
वध्यतां तावदेवैषा पुरा संध्या प्रवर्तते

yajñavighnakarī yakṣī purā vardheta māyayā |
vadhyatāṃ tāvadevaiṣā purā saṃdhyā pravartate

रक्षांसि संध्याकाले तु दुर्धर्षाणि भवन्ति हि ।
इत्युक्तः स तु तां यक्षीमश्मवृष्ट्याभिवर्षणीम्

rakṣāṃsi saṃdhyākāle tu durdharṣāṇi bhavanti hi |
ityuktaḥ sa tu tāṃ yakṣīmaśmavṛṣṭyābhivarṣaṇīm

दर्शयञ्शब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकैः ।
सा रुद्धा बाणजालेन मायाबलसमन्विता

darśayañśabdavedhitvaṃ tāṃ rurodha sa sāyakaiḥ |
sā ruddhā bāṇajālena māyābalasamanvitā

अभिदुद्राव काकुत्स्थं लक्ष्मणं च विनेषुदी ।
तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्तामशनीमिव

abhidudrāva kākutsthaṃ lakṣmaṇaṃ ca vineṣudī |
tāmāpatantīṃ vegena vikrāntāmaśanīmiva

शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ।
तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा

śareṇorasi vivyādha sā papāta mamāra ca |
tāṃ hatāṃ bhīmasaṃkāśāṃ dṛṣṭvā surapatistadā

साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्चाप्यभिपूजयन् ।
उवाच परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरन्दरः

sādhu sādhviti kākutsthaṃ surāścāpyabhipūjayan |
uvāca paramaprītaḥ sahasrākṣaḥ purandaraḥ

सुराश्च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रमथाब्रुवन् ।
मुने कौशिक भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः

surāśca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitramathābruvan |
mune kauśika bhadraṃ te sendrāḥ sarve marudgaṇāḥ

तोषिताः कर्मणानेन स्नेहं दर्शय राघवे ।
प्रजापतेः कृशाश्वस्य पुत्रान् सत्यपराक्रमान्

toṣitāḥ karmaṇānena snehaṃ darśaya rāghave |
prajāpateḥ kṛśāśvasya putrān satyaparākramān

तपोबलभृतो ब्रह्मन् राघवाय निवेदय ।
पात्रभूतश्च ते ब्रह्मंस्तवानुगमने रतः

tapobalabhṛto brahman rāghavāya nivedaya |
pātrabhūtaśca te brahmaṃstavānugamane rataḥ

कर्तव्यं सुमहत् कर्म सुराणां राजसूनुना ।
एवमुक्त्वा सुराः सर्वे जग्मुर्हृष्टा विहायसम्

kartavyaṃ sumahat karma surāṇāṃ rājasūnunā |
evamuktvā surāḥ sarve jagmurhṛṣṭā vihāyasam

विश्वामित्रं पूजयन्तस्ततः संध्या प्रवर्तते ।
ततो मुनिवरः प्रीतस्ताटकावधतोषितः

viśvāmitraṃ pūjayantastataḥ saṃdhyā pravartate |
tato munivaraḥ prītastāṭakāvadhatoṣitaḥ

मूर्ध्नि राममुपाघ्राय इदं वचनमब्रवीत् ।
इहाद्य रजनीं राम वसाम शुभदर्शन

mūrdhni rāmamupāghrāya idaṃ vacanamabravīt |
ihādya rajanīṃ rāma vasāma śubhadarśana

श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम ।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा हृष्टो दशरथात्मजः

śvaḥ prabhāte gamiṣyāmastadāśramapadaṃ mama |
viśvāmitravacaḥ śrutvā hṛṣṭo daśarathātmajaḥ

उवास रजनीं तत्र ताटकाया वने सुखम् ।
मुक्तशापं वनं तच्च तस्मिन्नेव तदाहनि ।
रमणीयं विबभ्राज यथा चैत्ररथं वनम्

uvāsa rajanīṃ tatra tāṭakāyā vane sukham |
muktaśāpaṃ vanaṃ tacca tasminneva tadāhani |
ramaṇīyaṃ vibabhrāja yathā caitrarathaṃ vanam

निहत्य तां यक्षसुतां स रामः
प्रशस्यमानः सुरसिद्धसङ्घैः ।
उवास तस्मिन् मुनिना सहैव
प्रभातवेलां प्रतिबोध्यमानः

nihatya tāṃ yakṣasutāṃ sa rāmaḥ
praśasyamānaḥ surasiddhasaṅghaiḥ |
uvāsa tasmin muninā sahaiva
prabhātavelāṃ pratibodhyamānaḥ