सर्ग 93: भरत को चित्रकूट पर धुआँ दिखता है

तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिन: ।
अर्द्दिता यूथपा मत्ता: सयूथा: सम्प्रदुद्रुवु:

tayā mahatyā yāyinyā dhvajinyā vanavāsina: |
ardditā yūthapā mattā: sayūthā: sampradudruvu:

ऋक्षा: पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समतन्त: ।
दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च

ṛkṣā: pṛṣatasaṅghāśca ruravaśca samatanta: |
dṛśyante vanarājīṣu giriṣvapi nadīṣu ca

स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मज: ।
वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया

sa sampratasthe dharmātmā prīto daśarathātmaja: |
vṛto mahatyā nādinyā senayā caturaṅgayā

सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मन: ।
महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुद:

sāgaraughanibhā senā bharatasya mahātmana: |
mahīṃ sañchādayāmāsa prāvṛṣi dyāmivāmbuda:

चिरकालमित्यनेन कदाचिल्लक्ष्यत इति गम्यते

cirakālamityanena kadācillakṣyata iti gamyate

स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहन: ।
उवाच भरत: श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम्

sa yātvā dūramadhvānaṃ supariśrāntavāhana: |
uvāca bharata: śrīmān vasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया ।
व्यक्तं प्राप्ता: स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्

yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā |
vyaktaṃ prāptā: sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt

अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी ।
एतत् प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम्

ayaṃ giriścitrakūṭa iyaṃ mandākinī nadī |
etat prakāśate dūrānnīlameghanibhaṃ vanam

गिरे: सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति ।
वारणैरवमृद्यन्ते मामकै: पर्वतोपमै:

gire: sānūni ramyāṇi citrakūṭasya samprati |
vāraṇairavamṛdyante māmakai: parvatopamai:

मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगा: पर्वतसानुषु ।
नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घना:

muñcanti kusumānyete nagā: parvatasānuṣu |
nīlā ivātapāpāye toyaṃ toyadharā ghanā:

किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम् ।
मृगै: समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम्

kinnarācaritaṃ deśaṃ paśya śatrughna parvatam |
mṛgai: samantādākīrṇaṃ makarairiva sāgaram

एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगा: प्रचोदिता: ।
वायुप्रविद्धा शरदि मेघराजिरिवाम्बरे

ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegā: pracoditā: |
vāyupraviddhā śaradi megharājirivāmbare

कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी ।
मेघप्रकाशै: फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नरा:

kurvanti kusumāpīḍān śirassu surabhīnamī |
meghaprakāśai: phalakairdākṣiṇātyā yathā narā:

निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।
अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा

niṣkūjamiva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam |
ayodhyeva janākīrṇā samprati pratibhāti mā

खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।
तं वहत्यनिल: शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम्

khurairudīrito reṇurdivaṃ pracchādya tiṣṭhati |
taṃ vahatyanila: śīghraṃ kurvanniva mama priyam

स्यन्दनांस्तुरगोपेतान् सूतमुख्यैरधिष्ठितान् ।
एतान् सम्पतत: शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने

syandanāṃsturagopetān sūtamukhyairadhiṣṭhitān |
etān sampatata: śīghraṃ paśya śatrughna kānane

एतान् वित्रासितान् पश्य बर्हिण: प्रियदर्शनान् ।
एतमाविशत: शीघ्रमधिवासं पतत्ित्रण:

etān vitrāsitān paśya barhiṇa: priyadarśanān |
etamāviśata: śīghramadhivāsaṃ patatitraṇa:

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञ: प्रतिभाति मा ।
तापसानां निवासो ऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा

atimātramayaṃ deśo manojña: pratibhāti mā |
tāpasānāṃ nivāso 'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā

मृगा मृगीभि: सहिता बहव: पृषता वने ।
मनोज्ञरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिता:

mṛgā mṛgībhi: sahitā bahava: pṛṣatā vane |
manojñarūpā lakṣyante kusumairiva citritā:

साधुसैन्या: प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने ।
यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ

sādhusainyā: pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānane |
yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau

भरतस्य वच: श्रुत्वा पुरुषा: शस्त्रपाणय: ।
विविशुस्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशुस्तत:

bharatasya vaca: śrutvā puruṣā: śastrapāṇaya: |
viviśustadvanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśustata:

ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागता: ।
नामनुष्ये भवत्याग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ

te samālokya dhūmāgramūcurbharatamāgatā: |
nāmanuṣye bhavatyāgnirvyaktamatraiva rāghavau

अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ ।
मन्ये रामोपमा: सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विन:

atha nātra naravyāghrau rājaputrau parantapau |
manye rāmopamā: santi vyaktamatra tapasvina:

तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम् ।
सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दन:

tacchrutvā bharatasteṣāṃ vacanaṃ sādhusammatam |
sainyānuvāca sarvāṃstānamitrabalamardana:

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रत: ।
अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च

yattā bhavantastiṣṭhantu neto gantavyamagrata: |
ahameva gamiṣyāmi sumantro gurureva ca

एवमुक्तास्तत: सर्वे तत्र तस्थु: समन्तत: ।
भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात्

evamuktāstata: sarve tatra tasthu: samantata: |
bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhāt

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च धूममग्रत: ।
बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा

vyavasthitā yā bharatena sā camūrnirīkṣamāṇāpi ca dhūmamagrata: |
babhūva hṛṣṭā nacireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā