सर्ग 92: भरद्वाज चित्रकूट का मार्ग बताते हैं

ततस्तां रजनीं व्युष्य भरत: सपरिच्छद: ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह

tatastāṃ rajanīṃ vyuṣya bharata: saparicchada: |
kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha

तमृषि: पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चागतम् ।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत

tamṛṣi: puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cāgatam |
hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo 'bhyabhāṣata

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
समग्रस्ते जन: कच्चिदातिथ्ये शंस मे ऽनघ

kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |
samagraste jana: kaccidātithye śaṃsa me 'nagha

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च ।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्

tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato 'bhipraṇamya ca |
āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam

सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहन: ।
तर्पित: सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया

sukhoṣito 'smi bhagavan samagrabalavāhana: |
tarpita: sarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā

अपेतक्लमसन्तापा: सुभिक्षा: सुप्रतिश्रया: ।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिता:

apetaklamasantāpā: subhikṣā: supratiśrayā: |
api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitā:

आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तम ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा

āmantraye 'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattama |
samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मन: ।
आचक्ष्व कतमो मार्ग: कियानिति च शंस मे

āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmana: |
ācakṣva katamo mārga: kiyāniti ca śaṃsa me

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् ।
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपा:

iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |
pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapā:

भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकानन:

bharatārddhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |
citrakūṭo giristatra ramyanirdarakānana:

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
पुष्िपतद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना

uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |
puṣipatadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वत: ।
तयो: पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्

anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvata: |
tayo: parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।
गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ।
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्

dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate |
vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा राजराजस्य योषित: ।
हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्य्यवारयन्

prayāṇamiti tacchrutvā rājarājasya yoṣita: |
hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryyavārayan

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया ।
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुने:

vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |
kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau mune:

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।
कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा

asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |
kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।
अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा

taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
adūrādbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā

तत: पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रत: ।
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातऽणां तव राघव

tata: papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrata: |
viśeṣaṃ jñātumicchāmi māta'ṇāṃ tava rāghava

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिक: ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविद:

evamuktastu bharato bharadvājena dhārmika: |
uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovida:

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि

yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |
piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi

एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा

eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā

अस्यावामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मना: ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे

asyāvāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanā: |
karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare

एतस्यास्तु सुतौ देव्या: कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ

etasyāstu sutau devyā: kumārau devavarṇinau |
ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau

यस्या: कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गत:

yasyā: kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |
rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gata:

क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्य्यामार्यरूपिणीम्

krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryyāmāryarūpiṇīm

ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतो मूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मन:

mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
yato mūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmana:

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।
स निशश्वास ताम्राक्षो नाग: क्रुद्ध इव श्वसन्

ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |
sa niśaśvāsa tāmrākṣo nāga: kruddha iva śvasan

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्

bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |
pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रव्राजनं ह्येतत् सुखोदर्कं भविष्यति

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |
rāmapravrājanaṃ hyetat sukhodarkaṃ bhaviṣyati

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह

devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha

अभिवाद्य तु संसिद्ध: कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्त्र्य भरत: सेन्यं युज्यतामित्यचोदयत्

abhivādya tu saṃsiddha: kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
āmantrya bharata: senyaṃ yujyatāmityacodayat

ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्कृतान् ।
अध्यारोहत् प्रयाणार्थी बहून् बहुविधो जन:

tato vājirathān yuktvā divyān hemapariṣkṛtān |
adhyārohat prayāṇārthī bahūn bahuvidho jana:

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्या: पताकिन: ।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषा: सम्प्रतस्थिरे

gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyā: patākina: |
jīmūtā iva gharmānte saghoṣā: sampratasthire

विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च ।
प्रययु: सुमहार्हाणि पादैरेव पदातय:

vividhānyapi yānāni mahānti ca laghūni ca |
prayayu: sumahārhāṇi pādaireva padātaya:

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखा: स्त्रिय: ।
रामदर्शनकांक्षिण्य: प्रययुर्मुदितास्तदा

atha yānapravekaistu kausalyāpramukhā: striya: |
rāmadarśanakāṃkṣiṇya: prayayurmuditāstadā

चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् ।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरत: सपरिच्छद:

candrārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām |
āsthāya prayayau śrīmān bharata: saparicchada:

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थित:

sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |
dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthita:

वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभि: ।
गङ्गाया: परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च

vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhi: |
gaṅgāyā: paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca

सा सम्प्रहृष्टद्विजवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।
महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र

sā samprahṛṣṭadvijavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |
mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra