सर्ग 9: कैकेयी कोपभवन में प्रवेश करती हैं

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्

evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya mantharāmidamabravīt

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमद्याभिषेचये

adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājyena bharataṃ kṣipramadyābhiṣecaye

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन साधये ।
भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथंचन

idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena sādhaye |
bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana

एवमुक्ता तु सा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्

evamuktā tu sā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt

हन्तेदानीं प्रपश्य त्वं कैकेयि श्रूयतां वचः ।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्

hantedānīṃ prapaśya tvaṃ kaikeyi śrūyatāṃ vacaḥ |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि

kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद् विधीयताम्

mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā caitad vidhīyatām

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी ।
किंचिदुत्थाय शयनात् स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayī |
kiṃcidutthāya śayanāt svāstīrṇādidamabravīt

कथयस्व ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथंचन

kathayasva mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana

एवमुक्ता तदा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्

evamuktā tadā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt

पुरा देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।
अगच्छत् त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्

purā devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchat tvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt

दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान् प्रति ।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः

diśamāsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ

स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः ।
ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः

sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ

तस्मिन् महति संग्रामे पुरुषान् क्षतविक्षतान् ।
रात्रौ प्रसुप्तान् घ्नन्ति स्म तरसापास्य राक्षसाः

tasmin mahati saṃgrāme puruṣān kṣatavikṣatān |
rātrau prasuptān ghnanti sma tarasāpāsya rākṣasāḥ

तत्राकरोन्महायुद्धं राजा दशरथस्तदा ।
असुरैश्च महाबाहुः शस्त्रैश्च शकलीकृतः

tatrākaronmahāyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuḥ śastraiśca śakalīkṛtaḥ

अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ।
तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया

apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patiste rakṣitastvayā

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरम्

tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varam

गृह्णीयां तु तदा भर्तस्तथेत्युक्तं महात्मना ।
अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा

gṛhṇīyāṃ tu tadā bhartastathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā

कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।
रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय

kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya

तौ च याचस्व भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
प्रव्राजनं च रामस्य वर्षाणि च चतुर्दश

tau ca yācasva bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya varṣāṇi ca caturdaśa

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehaḥ sthiraḥ putro bhaviṣyati

क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते ।
शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी

krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute |
śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī

मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।
रुदन्ती पार्थिवं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा

mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī pārthivaṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम्

dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte ca mahārājo viśedapi hutāśanam

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।
तव प्रियार्थं राजा तु प्राणानपि परित्यजेत्

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā tu prāṇānapi parityajet

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः

na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ

मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
दद्याद् दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः

maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyād daśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथो ददौ ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वा क्रमेदति

yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho dadau |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvā kramedati

यदा तु ते वरं दद्यात् स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्

yadā tu te varaṃ dadyāt svayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam

रामप्रव्रजनं दूरं नव वर्षाणि पञ्च च ।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभ

rāmapravrajanaṃ dūraṃ nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabha

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।
एवं सेत्स्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव कामिनि

rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ setsyanti putrasya sarvārthāstava kāmini

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
भरतश्च गतामित्रस्तव राजा भविष्यति

evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca gatāmitrastava rājā bhaviṣyati

येन कालेन रामश्च वनात् प्रत्यागमिष्यति ।
अन्तर्बहिश्च पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति

yena kālena rāmaśca vanāt pratyāgamiṣyati |
antarbahiśca putraste kṛtamūlo bhaviṣyati

संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः साकमात्मवान् ।
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा

saṃgṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sākamātmavān |
prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā

रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया

rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā

हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता

hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā

कैकेयी विस्मयं प्राप्य परं परमदर्शना ।
प्रज्ञां ते नावजानामि श्रेष्ठे श्रेष्ठाभिधायिनि

kaikeyī vismayaṃ prāpya paraṃ paramadarśanā |
prajñāṃ te nāvajānāmi śreṣṭhe śreṣṭhābhidhāyini

पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ।
त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी

pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |
tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī

नाहं समवबुद्ध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।
सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जाः वक्राः परमपापिकाः

nāhaṃ samavabuddhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |
santi duḥsaṃsthitāḥ kubjāḥ vakrāḥ paramapāpikāḥ

त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना ।
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात् समुन्नतम्

tvaṃ padmamiva vātena saṃnatā priyadarśanā |
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhāt samunnatam

अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम् ।
प्रतिपूर्णं च जघनं सुपीनौ च पयोधरौ

adhastāccodaraṃ śāntaṃ sunābhamiva lajjitam |
pratipūrṇaṃ ca jaghanaṃ supīnau ca payodharau

विमलेन्दुसमं वक्त्रमहो राजसि मन्थरे ।
जघनं तव निर्मृष्टं रशनादामभूषितम्

vimalendusamaṃ vaktramaho rājasi manthare |
jaghanaṃ tava nirmṛṣṭaṃ raśanādāmabhūṣitam

जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ च व्यायतावुभौ ।
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी

jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau ca vyāyatāvubhau |
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī

अग्रतो मम गच्छन्ती राजसेऽतीव शोभने ।
आसन् याः शम्बरे मायाः सहस्रम् असुराधिपे

agrato mama gacchantī rājase'tīva śobhane |
āsan yāḥ śambare māyāḥ sahasram asurādhipe

हृदये ते निविष्टास् ता भूयश् चान्याः सहस्रशः ।
तदेव स्थगु यद् दीर्घं रथ-घोणम् इवायतम्

hṛdaye te niviṣṭās tā bhūyaś cānyāḥ sahasraśaḥ |
tadeva sthagu yad dīrghaṃ ratha-ghoṇam ivāyatam

मतयः क्षत्र-विद्याश् च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।
अत्र तेऽहं प्रमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्

matayaḥ kṣatra-vidyāś ca māyāścātra vasanti te |
atra te'haṃ pramokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm

अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि

abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari

लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्

labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham

कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ।
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि

kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi

चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जने

candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjane

तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः ।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम

tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव

iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānamanudarśaya

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā

अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca

तदा हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशंगता ।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्

tadā hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃgatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt

इह वा मां मृतां कुब्जे
नृपायावेदयिष्यसि ।
वनं तु राघवे प्राप्ते
भरतः प्राप्स्यते क्षितिम्

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje
nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte
bharataḥ prāpsyate kṣitim

सुवर्णेन न मे ह्यर्थो
न रत्नैर्न च भोजनैः ।
एष मे जीवितस्यान्तो
रामो यद्यभिषिच्यते

suvarṇena na me hyartho
na ratnairna ca bhojanaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto
rāmo yadyabhiṣicyate

ततः पुनस्तां महिषीं महीक्षितो
वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।
उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं
हितं वचो राममुपेत्य चाहितम्

tataḥ punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito
vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ
hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो
यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।
ततो हि कल्याणि यतस्व तत् तथा
यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते

prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo
yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
tato hi kalyāṇi yatasva tat tathā
yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate

तथातिविद्धा महिषीति कुब्जया
समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।
विधाय हस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता
शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः

tathātividdhā mahiṣīti kubjayā
samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
vidhāya hastau hṛdaye'tivismitā
śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ

यमस्य वा मां विषयं गतामितो
निशम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।
वनं गते वा सुचिराय राघवे
समृद्धकामो भरतो भविष्यति

yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito
niśamya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave
samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो
न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।
न किंचिदिच्छामि न चेह जीवनं
न चेदितो गच्छति राघवो वनम्

ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo
na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiṃcidicchāmi na ceha jīvanaṃ
na cedito gacchati rāghavo vanam

अथैवमुक्त्वा वचनं सुदारुणं
निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
असंस्कृतामास्तरणेन मेदिनीं
तदाधिशिश्ये पतितेव किंनरी

athaivamuktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ
nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃskṛtāmāstaraṇena medinīṃ
tadādhiśiśye patiteva kiṃnarī

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना
तदावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा
तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā
tadāvamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā
tamovṛtā dyauriva magnatārakā