सर्ग 8: मन्थरा कैकेयी के मन में विष घोलती है

मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं हि तत् ।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता

mantharā tvabhyasūyyaināmutsṛjyābharaṇaṃ hi tat |
uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā

हर्षं किमर्थमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।
शोकसागरमध्यस्थं नात्मानमवबुध्यसे

harṣaṃ kimarthamasthāne kṛtavatyasi bāliśe |
śokasāgaramadhyasthaṃ nātmānamavabudhyase

मनसा प्रसहामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती ।
यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्य त्वं व्यसनं महत्

manasā prasahāmi tvāṃ devi duḥkhārditā satī |
yacchocitavye hṛṣṭāsi prāpya tvaṃ vyasanaṃ mahat

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत् ।
अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्

śocāmi durmatitvaṃ te kā hi prājñā praharṣayet |
areḥ sapatnīputrasya vṛddhiṃ mṛtyorivāgatām

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद् भयम् ।
तद् विचिन्त्य विषण्णास्मि भयं भीताद्धि जायते

bharatādeva rāmasya rājyasādhāraṇād bhayam |
tad vicintya viṣaṇṇāsmi bhayaṃ bhītāddhi jāyate

लक्ष्मणो हि महाबाहू रामं सर्वात्मना गतः ।
शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा

lakṣmaṇo hi mahābāhū rāmaṃ sarvātmanā gataḥ |
śatrughnaścāpi bharataṃ kākutsthaṃ lakṣmaṇo yathā

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि ।
राज्यक्रमो विसृष्टस्तु तयोस्तावद्यवीयसोः

pratyāsannakrameṇāpi bharatasyaiva bhāmini |
rājyakramo visṛṣṭastu tayostāvadyavīyasoḥ

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः ।
भयात् प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्

viduṣaḥ kṣatracāritre prājñasya prāptakāriṇaḥ |
bhayāt pravepe rāmasya cintayantī tavātmajam

सुभगा किल कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः

subhagā kila kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate |
yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ

प्राप्तां वसुमतीं प्रीतिं प्रतीतां हतविद्विषम् ।
उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत् त्वं कृताञ्जलिः

prāptāṃ vasumatīṃ prītiṃ pratītāṃ hatavidviṣam |
upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīvat tvaṃ kṛtāñjaliḥ

एवं च त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि ।
पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यत्वं हि गमिष्यति

evaṃ ca tvaṃ sahāsmābhistasyāḥ preṣyā bhaviṣyasi |
putraśca tava rāmasya preṣyatvaṃ hi gamiṣyati

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः ।
अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये

hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ |
aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।
रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह

tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ |
rāmasyaiva guṇān devī kaikeyī praśaśaṃsa ha

धमर्ज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवान् शुचिः ।
रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति

dhamarjño guṇavān dāntaḥ kṛtajñaḥ satyavān śuciḥ |
rāmo rājasuto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati

भ्रातॄन् भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति ।
संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्

bhrātṝn bhṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvat pālayiṣyati |
saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम् ।
पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः

bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatāt param |
pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāpsyati nararṣabhaḥ

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे ।
भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे

sā tvamabhyudaye prāpte dahyamāneva manthare |
bhaviṣyati ca kalyāṇe kimidaṃ paritapyase

यथा वै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः ।
कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुश्रूषते बहु

yathā vai bharato mānyastathā bhūyo'pi rāghavaḥ |
kausalyāto'tiriktaṃ ca mama śuśrūṣate bahu

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत् तदा ।
मन्यते हि यथाऽऽत्मानं यथा भ्रातॄंस्तु राघवः

rājyaṃ yadi hi rāmasya bharatasyāpi tat tadā |
manyate hi yathā''tmānaṃ yathā bhrātṝṃstu rāghavaḥ

कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्

kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā |
dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya kaikeyīmidamabravīt

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे

anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase |
śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare

भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः ।
राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते

bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ |
rājavaṃśāttu bharataḥ kaikeyi parihāsyate

नहि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्

nahi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini |
sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि

tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ |
sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvitareṣvapi

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति ।
अनाथवत् सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले

asāvatyantanirbhagnastava putro bhaviṣyati |
anāthavat sukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale

साहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे ।
सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमर्हसि

sāhaṃ tvadarthe samprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabuddhyase |
sapatnivṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumarhasi

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा

dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam |
deśāntaraṃ nāyayitā lokāntaramathāpi vā

बाल एव तु मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्विव

bāla eva tu mātulyaṃ bharato nāyitastvayā |
saṃnikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣviva

भरतानुवशात् सोऽपि शत्रुघ्नस्तत्समं गतः ।
लक्ष्मणो हि यथा रामं तथायं भरतं गतः

bharatānuvaśāt so'pi śatrughnastatsamaṃ gataḥ |
lakṣmaṇo hi yathā rāmaṃ tathāyaṃ bharataṃ gataḥ

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीवनैः ।
संनिकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद् भयात्

śrūyate hi drumaḥ kaścicchettavyo vanajīvanaiḥ |
saṃnikarṣādiṣīkābhirmocitaḥ paramād bhayāt

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः ।
अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्

goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ |
aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किंचित् करिष्यति ।
रामस्तु भरते पापं कुर्यादेव न संशयः

tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiṃcit kariṣyati |
rāmastu bharate pāpaṃ kuryādeva na saṃśayaḥ

तस्माद् राजगृहादेव वनं गच्छतु राघवः ।
एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव

tasmād rājagṛhādeva vanaṃ gacchatu rāghavaḥ |
etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।
यदि चेद् भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति

evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati |
yadi ced bharato dharmāt pitryaṃ rājyamavāpsyati

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।
समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे

sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ |
samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।
प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि

abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam |
pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।
राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यापयेत्

darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā |
rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yāpayet

यदा च रामः पृथिवीमवाप्स्यते
प्रभूतरत्नाकरशैलसंयुताम् ।
तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं
सहैव दीना भरतेन भामिनि

yadā ca rāmaḥ pṛthivīmavāpsyate
prabhūtaratnākaraśailasaṃyutām |
tadā gamiṣyasyaśubhaṃ parābhavaṃ
sahaiva dīnā bharatena bhāmini

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यते
ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति ।
अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे
परस्य चैवास्य विवासकारणम्

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyate
dhruvaṃ praṇaṣṭo bharato bhaviṣyati |
ato hi saṃcintaya rājyamātmaje
parasya caivāsya vivāsakāraṇam