सर्ग 10: दशरथ कैकेयी को भूमि पर पड़ी पाते हैं

विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किंनरी

vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam |
tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kiṃnarī

निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी ।
मन्थरायै शनैः सर्वमाचचक्षे विचक्षणा

niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī |
mantharāyai śanaiḥ sarvamācacakṣe vicakṣaṇā

सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।
नागकन्येव निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी

sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā |
nāgakanyeva niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī

मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य विनिश्चयम्

muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham |
sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya viniścayam

बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा ।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक् कृत्वा विनिश्चयम्

babhūva paramaprītā siddhiṃ prāpyeva mantharā |
atha sā ruṣitā devī samyak kṛtvā viniścayam

संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भ्रुकुटिं मुखे ।
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च

saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhrukuṭiṃ mukhe |
tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca

अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ।
तया तान्य् अपविद्धानि माल्यान्य् आभरणानि च

apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire |
tayā tāny apaviddhāni mālyāny ābharaṇāni ca

अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ।
क्रोधागारे च पतिता सा बभौ मलिनाम्बरा

aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ |
krodhāgāre ca patitā sā babhau malināmbarā

एकवेणीं दृढां बद्ध्वा गतसत्त्वेव किंनरी ।
आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम्

ekaveṇīṃ dṛḍhāṃ baddhvā gatasattveva kiṃnarī |
ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam

उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम् ।
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्

upasthānamanujñāpya praviveśa niveśanam |
adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān

प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः

priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī |
sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ

पाण्डुराभ्रम् इवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ।
शुक-बर्हिसमायुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्

pāṇḍurābhram ivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ |
śuka-barhisamāyuktaṃ krauñcahaṃsarutāyutam

वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम् ।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः

vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjāvāmanikāyutam |
latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ

दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिरुपशोभितम्

dāntarājatasauvarṇavedikābhiḥ samāyutam |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhirupaśobhitam

दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः ।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि

dāntarājatasauvarṇaiḥ saṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |
vividhairannapānaiśca bhakṣyaiśca vividhairapi

उपपन्नं महार्हैश्च भूषणैस्त्रिदिवोपमम् ।
स प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्

upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣaṇaistridivopamam |
sa praviśya mahārājaḥ svamantaḥpuramṛddhimat

न ददर्श स्त्रियं राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।
स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थी मनुजाधिपः

na dadarśa striyaṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame |
sa kāmabalasaṃyukto ratyarthī manujādhipaḥ

अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।
नहि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत

apaśyan dayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca |
nahi tasya purā devī tāṃ velāmatyavartata

न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत

na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana |
tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata

यथापुरम् अविज्ञाय स्वार्थलिप्सुम् अपण्डिताम् ।
प्रतिहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु कृताञ्जलिः

yathāpuram avijñāya svārthalipsum apaṇḍitām |
pratihārī tvathovāca saṃtrastā tu kṛtāñjaliḥ

देव देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारमभिद्रुता ।
प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः

deva devī bhṛśaṃ kruddhā krodhāgāramabhidrutā |
pratīhāryā vacaḥ śrutvā rājā paramadurmanāḥ

विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः ।
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्

viṣasāda punarbhūyo lulitavyākulendriyaḥ |
tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām

प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ।
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्

pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ |
sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm

अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले ।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव

apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale |
latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva

किन्नरीमिव निर्धूतां च्युताम् अप्सरसं यथा ।
मायाम् इव परिभ्रष्टां हरिणीम् इव संयताम्

kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutām apsarasaṃ yathā |
māyām iva paribhraṣṭāṃ hariṇīm iva saṃyatām

करेणुम् इव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।
महागज इवारण्ये स्नेहात् परमदुःखिताम्

kareṇum iva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane |
mahāgaja ivāraṇye snehāt paramaduḥkhitām

परिमृज्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः ।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्

parimṛjya ca pāṇibhyāmabhisaṃtrastacetanaḥ |
kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता

na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā

यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि

yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu |
bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi

भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनि ।
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः

bhūtopahatacitteva mama cittapramāthini |
santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ

सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ।
कस्य वापि प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्

sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāmini |
kasya vāpi priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam

कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ।
मा रौत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम्

kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam |
mā rautsīrmā ca kārṣīstvaṃ devi sampariśoṣaṇam

अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान् वाप्यकिंचनः

avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām |
daridraḥ ko bhavedāḍhyo dravyavān vāpyakiṃcanaḥ

अहं च हि मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे

ahaṃ ca hi madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
na te kaṃcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe

आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम् ।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि

ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasi sthitam |
balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi

करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा

kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape |
yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā

द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।
वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः

drāviḍāḥ sindhusauvīrāḥ saurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |
vaṅgāṅgamagadhā matsyāḥ samṛddhāḥ kāśikosalāḥ

तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम् ।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद् यत् त्वं मनसेच्छसि

tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam |
tato vṛṇīṣva kaikeyi yad yat tvaṃ manasecchasi

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने ।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ।
तत् ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्

kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane |
tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam |
tat te vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān

तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ।
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे

tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam |
paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame