सर्ग 87: भरत की मूर्छा और राम का शयन-स्थल

गुहस्य वचनम् श्रुत्वा भरतो भृशम् अप्रियम् ।
ध्यानम् जगाम तत्र एव यत्र तत् श्रुतम् अप्रियम्

guhasya vacanam śrutvā bharato bhṛśam apriyam |
dhyānam jagāma tatra eva yatra tat śrutam apriyam

सुकुमारो महा सत्त्वः सिम्ह स्कन्धो महा भुजः ।
पुण्डरीक विशाल अक्षः तरुणः प्रिय दर्शनः

sukumāro mahā sattvaḥ simha skandho mahā bhujaḥ |
puṇḍarīka viśāla akṣaḥ taruṇaḥ priya darśanaḥ

प्रत्याश्वस्य मुहूर्तम् तु कालम् परम दुर्मनाः ।
पपात सहसा तोत्रैर् हृदि विद्ध इव द्विपः

pratyāśvasya muhūrtam tu kālam parama durmanāḥ |
papāta sahasā totrair hṛdi viddha iva dvipaḥ

भरतम् मुर्छितम् द्रुष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः ।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः

bharatam murchitam druṣṭvā vivarṇavadano guhaḥ |
babhūva vyathitastatra bhūmikampe yathā drumaḥ

तद् अवस्थम् तु भरतम् शत्रुघ्नो अनन्तर स्थितः ।
परिष्वज्य रुरोद उच्चैर् विसम्ज्नः शोक कर्शितः

tad avastham tu bharatam śatrughno anantara sthitaḥ |
pariṣvajya ruroda uccair visamjnaḥ śoka karśitaḥ

ततः सर्वाः समापेतुर् मातरो भरतस्य ताः ।
उपवास कृशा दीना भर्तृ व्यसन कर्शिताः

tataḥ sarvāḥ samāpetur mātaro bharatasya tāḥ |
upavāsa kṛśā dīnā bhartṛ vyasana karśitāḥ

ताः च तम् पतितम् भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।
कौसल्या तु अनुसृत्य एनम् दुर्मनाः परिषस्वजे

tāḥ ca tam patitam bhūmau rudantyaḥ paryavārayan |
kausalyā tu anusṛtya enam durmanāḥ pariṣasvaje

वत्सला स्वम् यथा वत्सम् उपगूह्य तपस्विनी ।
परिपप्रग्छ भरतम् रुदन्ती शोक लालसा

vatsalā svam yathā vatsam upagūhya tapasvinī |
paripapragcha bharatam rudantī śoka lālasā

पुत्र व्याधिर् न ते कच्चित् शरीरम् परिबाधते ।
अद्य राज कुलस्य अस्य त्वद् अधीनम् हि जीवितम्

putra vyādhir na te kaccit śarīram paribādhate |
adya rāja kulasya asya tvad adhīnam hi jīvitam

त्वाम् दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते ।
वृत्ते दशरथे राज्नि नाथ एकः त्वम् अद्य नः

tvām dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate |
vṛtte daśarathe rājni nātha ekaḥ tvam adya naḥ

कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतम् ते किम्चिद् अप्रियम् ।
पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सह भार्ये वनम् गते

kaccin na lakṣmaṇe putra śrutam te kimcid apriyam |
putra vā hy ekaputrāyāḥ saha bhārye vanam gate

स मुहूर्तम् समाश्वस्य रुदन्न् एव महा यशाः ।
कौसल्याम् परिसान्त्व्य इदम् गुहम् वचनम् अब्रवीत्

sa muhūrtam samāśvasya rudann eva mahā yaśāḥ |
kausalyām parisāntvya idam guham vacanam abravīt

भ्राता मे क्व अवसद् रात्रिम् क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।
अस्वपत् शयने कस्मिन् किम् भुक्त्वा गुह शम्स मे

bhrātā me kva avasad rātrim kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ |
asvapat śayane kasmin kim bhuktvā guha śamsa me

सो अब्रवीद् भरतम् पृष्टो निषाद अधिपतिर् गुहः ।
यद् विधम् प्रतिपेदे च रामे प्रिय हिते अतिथौ

so abravīd bharatam pṛṣṭo niṣāda adhipatir guhaḥ |
yad vidham pratipede ca rāme priya hite atithau

अन्नम् उच्च अवचम् भक्ष्याः फलानि विविधानि च ।
रामाय अभ्यवहार अर्थम् बहु च उपहृतम् मया

annam ucca avacam bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca |
rāmāya abhyavahāra artham bahu ca upahṛtam mayā

तत् सर्वम् प्रत्यनुज्नासीद् रामः सत्य पराक्रमः ।
न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्र धर्मम् अनुस्मरन्

tat sarvam pratyanujnāsīd rāmaḥ satya parākramaḥ |
na hi tat pratyagṛhṇāt sa kṣatra dharmam anusmaran

न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यम् सखे देयम् तु सर्वदा ।
इति तेन वयम् राजन्न् अनुनीता महात्मना

na hy asmābhiḥ pratigrāhyam sakhe deyam tu sarvadā |
iti tena vayam rājann anunītā mahātmanā

लक्ष्मणेन समानीतम् पीत्वा वारि महा यशाः ।
औपवास्यम् तदा अकार्षीद् राघवः सह सीतया

lakṣmaṇena samānītam pītvā vāri mahā yaśāḥ |
aupavāsyam tadā akārṣīd rāghavaḥ saha sītayā

ततः तु जल शेषेण लक्ष्मणो अप्य् अकरोत् तदा ।
वाग् यताः ते त्रयः सम्ध्याम् उपासत समाहिताः

tataḥ tu jala śeṣeṇa lakṣmaṇo apy akarot tadā |
vāg yatāḥ te trayaḥ samdhyām upāsata samāhitāḥ

सौमित्रिः तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरम् शुभम् ।
स्वयम् आनीय बर्हीम्षि क्षिप्रम् राघव कारणात्

saumitriḥ tu tataḥ paścād akarot svāstaram śubham |
svayam ānīya barhīmṣi kṣipram rāghava kāraṇāt

तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया ।
प्रक्षाल्य च तयोः पादाउ अपचक्राम लक्ष्मणः

tasmin samāviśad rāmaḥ svāstare saha sītayā |
prakṣālya ca tayoḥ pādāu apacakrāma lakṣmaṇaḥ

एतत् तद् इन्गुदी मूलम् इदम् एव च तत् तृणम् ।
यस्मिन् रामः च सीता च रात्रिम् ताम् शयिताउ उभौ

etat tad ingudī mūlam idam eva ca tat tṛṇam |
yasmin rāmaḥ ca sītā ca rātrim tām śayitāu ubhau

नियम्य पृष्ठे तु तल अन्गुलित्रवान् ।
शरैः सुपूर्णाउ इषुधी परम् तपः ।
महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो ।
निशाम् अतिष्ठत् परितो अस्य केवलम्

niyamya pṛṣṭhe tu tala angulitravān |
śaraiḥ supūrṇāu iṣudhī param tapaḥ |
mahad dhanuḥ sajyam upohya lakṣmaṇo |
niśām atiṣṭhat parito asya kevalam

ततः तु अहम् च उत्तम बाण चापधृक् ।
स्थितो अभवम् तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।
अतन्द्रिभिर् ज्नातिभिर् आत्त कार्मुकैर् ।
महा इन्द्र कल्पम् परिपालयमः तदा

tataḥ tu aham ca uttama bāṇa cāpadhṛk |
sthito abhavam tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ |
atandribhir jnātibhir ātta kārmukair |
mahā indra kalpam paripālayamaḥ tadā