सर्ग 83: विशाल यात्रा गंगा तट पहुँचती है

ततः समुत्थितः काल्यम् आस्थाय स्यन्दन उत्तमम् ।
प्रययौ भरतः शीघ्रम् राम दर्शन कान्क्षया

tataḥ samutthitaḥ kālyam āsthāya syandana uttamam |
prayayau bharataḥ śīghram rāma darśana kānkṣayā

अग्रतः प्रययुस् तस्य सर्वे मन्त्रि पुरोधसः ।
अधिरुह्य हयैः युक्तान् रथान् सूर्य रथ उपमान्

agrataḥ prayayus tasya sarve mantri purodhasaḥ |
adhiruhya hayaiḥ yuktān rathān sūrya ratha upamān

नव नाग सहस्राणि कल्पितानि यथा विधि ।
अन्वयुर् भरतम् यान्तम् इक्ष्वाकु कुल नन्दनम्

nava nāga sahasrāṇi kalpitāni yathā vidhi |
anvayur bharatam yāntam ikṣvāku kula nandanam

षष्ठी रथ सहस्राणि धन्विनो विविध आयुधाः ।
अन्वयुर् भरतम् यान्तम् राज पुत्रम् यशस्विनम्

ṣaṣṭhī ratha sahasrāṇi dhanvino vividha āyudhāḥ |
anvayur bharatam yāntam rāja putram yaśasvinam

शतम् सहस्राणि अश्वानाम् समारूढानि राघवम् ।
अन्वयुर् भरतम् यान्तम् राज पुत्रम् यशस्विनम्

śatam sahasrāṇi aśvānām samārūḍhāni rāghavam |
anvayur bharatam yāntam rāja putram yaśasvinam

कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी ।
राम आनयन सम्हृष्टा ययुर् यानेन भास्वता

kaikeyī ca sumitrā ca kausalyā ca yaśasvinī |
rāma ānayana samhṛṣṭā yayur yānena bhāsvatā

प्रयाताः च आर्य सम्घाता रामम् द्रष्टुम् सलक्ष्मणम् ।
तस्य एव च कथाः चित्राः कुर्वाणा हृष्ट मानसाः

prayātāḥ ca ārya samghātā rāmam draṣṭum salakṣmaṇam |
tasya eva ca kathāḥ citrāḥ kurvāṇā hṛṣṭa mānasāḥ

मेघ श्यामम् महा बाहुम् स्थिर सत्त्वम् दृढ व्रतम् ।
कदा द्रक्ष्यामहे रामम् जगतः शोक नाशनम्

megha śyāmam mahā bāhum sthira sattvam dṛḍha vratam |
kadā drakṣyāmahe rāmam jagataḥ śoka nāśanam

दृष्टएव हि नः शोकम् अपनेष्यति राघवः ।
तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्न् इव भास्करः

dṛṣṭaeva hi naḥ śokam apaneṣyati rāghavaḥ |
tamaḥ sarvasya lokasya samudyann iva bhāskaraḥ

इति एवम् कथयन्तः ते सम्प्रहृष्टाः कथाः शुभाः ।
परिष्वजानाः च अन्योन्यम् ययुर् नागरिकाः तदा

iti evam kathayantaḥ te samprahṛṣṭāḥ kathāḥ śubhāḥ |
pariṣvajānāḥ ca anyonyam yayur nāgarikāḥ tadā

ये च तत्र अपरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः ।
रामम् प्रति ययुर् हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयः तदा

ye ca tatra apare sarve sammatā ye ca naigamāḥ |
rāmam prati yayur hṛṣṭāḥ sarvāḥ prakṛtayaḥ tadā

मणि काराः च ये केचित् कुम्भ काराः च शोभनाः ।
सूत्र कर्म कृतः चैव ये च शस्त्र उपजीविनः

maṇi kārāḥ ca ye kecit kumbha kārāḥ ca śobhanāḥ |
sūtra karma kṛtaḥ caiva ye ca śastra upajīvinaḥ

मायूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकाः तथा ।
दन्त काराः सुधा काराः तथा गन्ध उपजीविनः

māyūrakāḥ krākacikā rocakā vedhakāḥ tathā |
danta kārāḥ sudhā kārāḥ tathā gandha upajīvinaḥ

सुवर्ण काराः प्रख्याताः तथा कम्बल धावकाः ।
स्नापक आच्चादका वैद्या धूपकाः शौण्डिकाः तथा

suvarṇa kārāḥ prakhyātāḥ tathā kambala dhāvakāḥ |
snāpaka āccādakā vaidyā dhūpakāḥ śauṇḍikāḥ tathā

रजकाः तुन्न वायाः च ग्राम घोष महत्तराः ।
शैलूषाः च सह स्त्रीभिर् यान्ति कैवर्तकाः तथा

rajakāḥ tunna vāyāḥ ca grāma ghoṣa mahattarāḥ |
śailūṣāḥ ca saha strībhir yānti kaivartakāḥ tathā

समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्त सम्मताः ।
गो रथैः भरतम् यान्तम् अनुजग्मुः सहस्रशः

samāhitā vedavido brāhmaṇā vṛtta sammatāḥ |
go rathaiḥ bharatam yāntam anujagmuḥ sahasraśaḥ

सुवेषाः शुद्ध वसनाः ताम्र मृष्ट अनुलेपनाः ।
सर्वे ते विविधैः यानैः शनैः भरतम् अन्वयुः

suveṣāḥ śuddha vasanāḥ tāmra mṛṣṭa anulepanāḥ |
sarve te vividhaiḥ yānaiḥ śanaiḥ bharatam anvayuḥ

प्रहृष्ट मुदिता सेना सान्वयात् कैकयी सुतम् ।
भ्रातुरानयने यान्तम् भरतम् भ्रातृवत्सलम्

prahṛṣṭa muditā senā sānvayāt kaikayī sutam |
bhrāturānayane yāntam bharatam bhrātṛvatsalam

ते गत्वा दूरमध्वानम् रथम् यानाश्वकुञ्जरैः ।
समासेदुस्ततो गङ्गाम् शृङ्गिबेरपुरम् प्रति

te gatvā dūramadhvānam ratham yānāśvakuñjaraiḥ |
samāsedustato gaṅgām śṛṅgiberapuram prati

यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः ।
निवसत्यप्रमादेन देशम् तम् परिपालयन्

yatra rāmasakho vīro guho jñātigaṇairvṛtaḥ |
nivasatyapramādena deśam tam paripālayan

उपेत्य तीरम् गङ्गायाश्चक्रमाकैरलङ्कतम् ।
व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्य अनुयायिनी

upetya tīram gaṅgāyāścakramākairalaṅkatam |
vyavatiṣṭhata sā senā bharatasya anuyāyinī

निरीक्ष्य अनुगताम् सेनाम् ताम् च गन्गाम् शिव उदकाम् ।
भरतः सचिवान् सर्वान् अब्रवीद् वाक्य कोविदः

nirīkṣya anugatām senām tām ca gangām śiva udakām |
bharataḥ sacivān sarvān abravīd vākya kovidaḥ

निवेशयत मे सैन्यम् अभिप्रायेण सर्वशः ।
विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्वैदानीम् महा नदीम्

niveśayata me sainyam abhiprāyeṇa sarvaśaḥ |
viśrāntaḥ pratariṣyāmaḥ śvaidānīm mahā nadīm

दातुम् च तावद् इच्चामि स्वर् गतस्य मही पतेः ।
और्ध्वदेह निमित्त अर्थम् अवतीर्य उदकम् नदीम्

dātum ca tāvad iccāmi svar gatasya mahī pateḥ |
aurdhvadeha nimitta artham avatīrya udakam nadīm

तस्य एवम् ब्रुवतः अमात्याः तथा इति उक्त्वा समाहिताः ।
न्यवेशयम्स् तामः चन्देन स्वेन स्वेन पृथक् पृथक्

tasya evam bruvataḥ amātyāḥ tathā iti uktvā samāhitāḥ |
nyaveśayams tāmaḥ candena svena svena pṛthak pṛthak

निवेश्य गन्गाम् अनु ताम् महा नदीम् ।
चमूम् विधानैः परिबर्ह शोभिनीम् ।
उवास रामस्य तदा महात्मनो ।
विचिन्तयानो भरतः निवर्तनम्

niveśya gangām anu tām mahā nadīm |
camūm vidhānaiḥ paribarha śobhinīm |
uvāsa rāmasya tadā mahātmano |
vicintayāno bharataḥ nivartanam