सर्ग 80: गंगा तक राजमार्ग का निर्माण

अथ भूमि प्रदेशज्ञाः सूत्र कर्म विशारदाः ।
स्व कर्म अभिरताः शूराः खनका यन्त्रकाः तथा

atha bhūmi pradeśajñāḥ sūtra karma viśāradāḥ |
sva karma abhiratāḥ śūrāḥ khanakā yantrakāḥ tathā

कर्म अन्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्र कोविदाः ।
तथा वर्धकयः चैव मार्गिणो वृक्ष तक्षकाः

karma antikāḥ sthapatayaḥ puruṣā yantra kovidāḥ |
tathā vardhakayaḥ caiva mārgiṇo vṛkṣa takṣakāḥ

कूप काराः सुधा कारा वम्श कर्म कृतः तथा ।
समर्था ये च द्रष्टारः पुरतः ते प्रतस्थिरे

kūpa kārāḥ sudhā kārā vamśa karma kṛtaḥ tathā |
samarthā ye ca draṣṭāraḥ purataḥ te pratasthire

स तु हर्षात् तम् उद्देशम् जन ओघो विपुलः प्रयान् ।
अशोभत महा वेगः सागरस्य इव पर्वणि

sa tu harṣāt tam uddeśam jana ogho vipulaḥ prayān |
aśobhata mahā vegaḥ sāgarasya iva parvaṇi

ते स्व वारम् समास्थाय वर्त्म कर्माणि कोविदाः ।
करणैः विविध उपेतैः पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे

te sva vāram samāsthāya vartma karmāṇi kovidāḥ |
karaṇaiḥ vividha upetaiḥ purastāt sampratasthire

लता वल्लीः च गुल्मामः च स्थाणून् अश्मनएव च ।
जनाः ते चक्रिरे मार्गम् चिन्दन्तः विविधान् द्रुमान्

latā vallīḥ ca gulmāmaḥ ca sthāṇūn aśmanaeva ca |
janāḥ te cakrire mārgam cindantaḥ vividhān drumān

अवृक्षेषु च देशेषु केचित् वृक्षान् अरोपयन् ।
केचित् कुठारैअः टन्कैः च दात्रैः चिन्दन् क्वचित् क्वचित्

avṛkṣeṣu ca deśeṣu kecit vṛkṣān aropayan |
kecit kuṭhāraiaḥ ṭankaiḥ ca dātraiḥ cindan kvacit kvacit

अपरे वीरण स्तम्बान् बलिनो बलवत्तराः ।
विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततः ततः

apare vīraṇa stambān balino balavattarāḥ |
vidhamanti sma durgāṇi sthalāni ca tataḥ tataḥ

अपरे अपूरयन् कूपान् पाम्सुभिः श्वभ्रम् आयतम् ।
निम्न भागाम्स् तथा केचित् समामः चक्रुः समन्ततः

apare apūrayan kūpān pāmsubhiḥ śvabhram āyatam |
nimna bhāgāms tathā kecit samāmaḥ cakruḥ samantataḥ

बबन्धुर् बन्धनीयामः च क्षोद्यान् सम्चुक्षुदुस् तदा ।
बिभिदुर् भेदनीयामः च ताम्स् तान् देशान् नराः तदा

babandhur bandhanīyāmaḥ ca kṣodyān samcukṣudus tadā |
bibhidur bhedanīyāmaḥ ca tāms tān deśān narāḥ tadā

अचिरेण एव कालेन परिवाहान् बहु उदकान् ।
चक्रुर् बहु विध आकारान् सागर प्रतिमान् बहून्

acireṇa eva kālena parivāhān bahu udakān |
cakrur bahu vidha ākārān sāgara pratimān bahūn

निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान् ।
उदपानान् बहुविधान् वेदिका परिमण्डितान्

nirjaleṣu ca deśeṣu khānayāmāsuruttamān |
udapānān bahuvidhān vedikā parimaṇḍitān

ससुधा कुट्टिम तलः प्रपुष्पित मही रुहः ।
मत्त उद्घुष्ट द्विज गणः पताकाभिर् अलम्कृतः

sasudhā kuṭṭima talaḥ prapuṣpita mahī ruhaḥ |
matta udghuṣṭa dvija gaṇaḥ patākābhir alamkṛtaḥ

चन्दन उदक सम्सिक्तः नाना कुसुम भूषितः ।
बह्व् अशोभत सेनायाः पन्थाः स्वर्ग पथ उपमः

candana udaka samsiktaḥ nānā kusuma bhūṣitaḥ |
bahv aśobhata senāyāḥ panthāḥ svarga patha upamaḥ

आज्ञाप्य अथ यथा आज्ञप्ति युक्ताः ते अधिकृता नराः ।
रमणीयेषु देशेषु बहु स्वादु फलेषु च

ājñāpya atha yathā ājñapti yuktāḥ te adhikṛtā narāḥ |
ramaṇīyeṣu deśeṣu bahu svādu phaleṣu ca

यो निवेशः तु अभिप्रेतः भरतस्य महात्मनः ।
भूयः तम् शोभयाम् आसुर् भूषाभिर् भूषण उपमम्

yo niveśaḥ tu abhipretaḥ bharatasya mahātmanaḥ |
bhūyaḥ tam śobhayām āsur bhūṣābhir bhūṣaṇa upamam

नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः ।
निवेशम् स्थापयाम् आसुर् भरतस्य महात्मनः

nakṣatreṣu praśasteṣu muhūrteṣu ca tadvidaḥ |
niveśam sthāpayām āsur bharatasya mahātmanaḥ

बहु पाम्सु चयाः च अपि परिखा परिवारिताः ।
तन्त्र इन्द्र कील प्रतिमाः प्रतोली वर शोभिताः

bahu pāmsu cayāḥ ca api parikhā parivāritāḥ |
tantra indra kīla pratimāḥ pratolī vara śobhitāḥ

प्रासाद माला सम्युक्ताः सौध प्राकार सम्वृताः ।
पताका शोभिताः सर्वे सुनिर्मित महा पथाः

prāsāda mālā samyuktāḥ saudha prākāra samvṛtāḥ |
patākā śobhitāḥ sarve sunirmita mahā pathāḥ

विसर्पत्भिर् इव आकाशे विटन्क अग्र विमानकैः ।
समुच्च्रितैः निवेशाः ते बभुः शक्र पुर उपमाः

visarpatbhir iva ākāśe viṭanka agra vimānakaiḥ |
samuccritaiḥ niveśāḥ te babhuḥ śakra pura upamāḥ

जाह्नवीम् तु समासाद्य विविध द्रुम काननाम् ।
शीतल अमल पानीयाम् महा मीन समाकुलाम्

jāhnavīm tu samāsādya vividha druma kānanām |
śītala amala pānīyām mahā mīna samākulām

सचन्द्र तारा गण मण्डितम् यथा ।
नभः क्षपायाम् अमलम् विराजते ।
नर इन्द्र मार्गः स तथा व्यराजत ।
क्रमेण रम्यः शुभ शिल्पि निर्मितः

sacandra tārā gaṇa maṇḍitam yathā |
nabhaḥ kṣapāyām amalam virājate |
nara indra mārgaḥ sa tathā vyarājata |
krameṇa ramyaḥ śubha śilpi nirmitaḥ