सर्ग 7: मन्थरा कैकेयी को समाचार देती है

ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्या तु सहोषिता ।
प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया

jñātidāsī yato jātā kaikeyyā tu sahoṣitā |
prāsādaṃ candrasaṃkāśamāruroha yadṛcchayā

सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम् ।
अयोध्यां मन्थरा तस्मात् प्रासादादन्ववैक्षत

siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām |
ayodhyāṃ mantharā tasmāt prāsādādanvavaikṣata

पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम् ।
सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्युताम्

patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtām |
siktāṃ candanatoyaiśca śiraḥsnātajanairyutām

माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम् ।
शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनादिताम्

mālyamodakahastaiśca dvijendrairabhināditām |
śukladevagṛhadvārāṃ sarvavāditranāditām

सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषनिनादिताम् ।
प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्

samprahṛṣṭajanākīrṇāṃ brahmaghoṣanināditām |
prahṛṣṭavarahastyaśvāṃ sampraṇarditagovṛṣām

हृष्टप्रमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम् ।
अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता

hṛṣṭapramuditaiḥ paurairucchritadhvajamālinīm |
ayodhyāṃ mantharā dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgatā

सा हर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम् ।
अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा

sā harṣotphullanayanāṃ pāṇḍurakṣaumavāsinīm |
avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā

उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ।
राममाता धनं किं नु जनेभ्यः सम्प्रयच्छति

uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī |
rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ samprayacchati

अतिमात्रं प्रहर्षः किं जनस्यास्य च शंस मे ।
कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः

atimātraṃ praharṣaḥ kiṃ janasyāsya ca śaṃsa me |
kārayiṣyati kiṃ vāpi samprahṛṣṭo mahīpatiḥ

विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा ।
आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम्

vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī tu parayā mudā |
ācacakṣe'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam

श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन चानघम् ।
राजा दशरथो राममभिषेक्ता हि राघवम्

śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena cānagham |
rājā daśaratho rāmamabhiṣektā hi rāghavam

धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षितः ।
कैलासशिखराकारात् प्रासादादवरोहत

dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitaḥ |
kailāsaśikharākārāt prāsādādavarohata

सा दह्यमाना क्रोधेन मन्थरा पापदर्शिनी ।
शयानामेव कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्

sā dahyamānā krodhena mantharā pāpadarśinī |
śayānāmeva kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते ।
उपप्लुतमघौघेन नात्मानमवबुध्यसे

uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate |
upaplutamaghaughena nātmānamavabudhyase

अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे ।
चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे

aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase |
calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyāḥ srota ivoṣṇage

एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः ।
कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत् परम्

evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ |
kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamat param

कैकेयी त्वब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे ।
विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्

kaikeyī tvabravīt kubjāṃ kaccit kṣemaṃ na manthare |
viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām

मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् ।
उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा

mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram |
uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā

सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्यां हितैषिणी ।
विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्

sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyāṃ hitaiṣiṇī |
viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam

अक्षयं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् ।
रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति

akṣayaṃ sumahad devi pravṛttaṃ tvadvināśanam |
rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati

सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।
दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता

sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā |
dahyamānānaleneva tvaddhitārthamihāgatā

तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद् भवेत् ।
त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदिह न संशयः

tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahad bhavet |
tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavediha na saṃśayaḥ

नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः ।
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे

narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ |
ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase

धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः ।
शुद्धभावेन जानीषे तेनैवमतिसंधिता

dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ |
śuddhabhāvena jānīṣe tenaivamatisaṃdhitā

उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् ।
अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति

upasthitaḥ prayuñjānastvayi sāntvamanarthakam |
arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati

अपवाह्य तु दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु ।
काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके

apavāhya tu duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu |
kālye sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया ।
आशीविष इवाङ्गेन बाले परिधृतस्त्वया

śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā |
āśīviṣa ivāṅgena bāle paridhṛtastvayā

यथा हि कुर्याच्छत्रुर्वा सर्पो वा प्रत्युपेक्षितः ।
राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता

yathā hi kuryācchatrurvā sarpo vā pratyupekṣitaḥ |
rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā

पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिता ।
रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि

pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocitā |
rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi

सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव ।
त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने

sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava |
trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane

मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना ।
उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी

mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanāt sā śubhānanā |
uttasthau harṣasampūrṇā candralekheva śāradī

अतीव सा तु संतुष्टा कैकेयी विस्मयान्विता ।
दिव्यमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्

atīva sā tu saṃtuṣṭā kaikeyī vismayānvitā |
divyamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham

दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा ।
कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम्

dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā |
kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam

इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यातं परमं प्रियम् ।
एतन्मे प्रियमाख्यातं किं वा भूयः करोमि ते

idaṃ tu manthare mahyamākhyātaṃ paramaṃ priyam |
etanme priyamākhyātaṃ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te

रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये ।
तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति

rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye |
tasmāt tuṣṭāsmi yad rājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati

न मे परं किंचिदितो वरं पुनः
प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचोऽमृतम् ।
तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं
वरं परं ते प्रददामि तं वृणु

na me paraṃ kiṃcidito varaṃ punaḥ
priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco'mṛtam |
tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ
varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu