सर्ग 77: श्राद्ध-कर्म और अस्थि-संचयन

ततः दश अहे अतिगते कृत शौचो नृप आत्मजः ।
द्वादशे अहनि सम्प्राप्ते श्राद्ध कर्माणि अकारयत्

tataḥ daśa ahe atigate kṛta śauco nṛpa ātmajaḥ |
dvādaśe ahani samprāpte śrāddha karmāṇi akārayat

ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नम् धनम् अन्नम् च पुष्कलम् ।
वासाम्सि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च

brāhmaṇebhyo dadau ratnam dhanam annam ca puṣkalam |
vāsāmsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca

बास्तिकम् बहु शुक्लम् च गाः च अपि शतशः तथा ।
दासी दासम् च यानम् च वेश्मानि सुमहान्ति च

bāstikam bahu śuklam ca gāḥ ca api śataśaḥ tathā |
dāsī dāsam ca yānam ca veśmāni sumahānti ca

ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रः राज्ञः तस्य और्ध्वदैहिकम् ।
ततः प्रभात समये दिवसे अथ त्रयोदशे

brāhmaṇebhyo dadau putraḥ rājñaḥ tasya aurdhvadaihikam |
tataḥ prabhāta samaye divase atha trayodaśe

विललाप महा बाहुर् भरतः शोक मूर्चितः ।
शब्द अपिहित कण्ठः च शोधन अर्थम् उपागतः

vilalāpa mahā bāhur bharataḥ śoka mūrcitaḥ |
śabda apihita kaṇṭhaḥ ca śodhana artham upāgataḥ

चिता मूले पितुर् वाक्यम् इदम् आह सुदुह्खितः ।
तात यस्मिन् निषृष्टः अहम् त्वया भ्रातरि राघवे

citā mūle pitur vākyam idam āha suduhkhitaḥ |
tāta yasmin niṣṛṣṭaḥ aham tvayā bhrātari rāghave

तस्मिन् वनम् प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तः अस्म्य् अहम् त्वया ।
यथा गतिर् अनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितः वनम्

tasmin vanam pravrajite śūnye tyaktaḥ asmy aham tvayā |
yathā gatir anāthāyāḥ putraḥ pravrājitaḥ vanam

ताम् अम्बाम् तात कौसल्याम् त्यक्त्वा त्वम् क्व गतः नृप ।
दृष्ट्वा भस्म अरुणम् तच् च दग्ध अस्थि स्थान मण्डलम्

tām ambām tāta kausalyām tyaktvā tvam kva gataḥ nṛpa |
dṛṣṭvā bhasma aruṇam tac ca dagdha asthi sthāna maṇḍalam

पितुः शरीर निर्वाणम् निष्टनन् विषसाद ह ।
स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणी तले

pituḥ śarīra nirvāṇam niṣṭanan viṣasāda ha |
sa tu dṛṣṭvā rudan dīnaḥ papāta dharaṇī tale

उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्र ध्वजैव च्युतः ।
अभिपेतुस् ततः सर्वे तस्य अमात्याः शुचि व्रतम्

utthāpyamānaḥ śakrasya yantra dhvajaiva cyutaḥ |
abhipetus tataḥ sarve tasya amātyāḥ śuci vratam

अन्त काले निपतितम् ययातिम् ऋषयो यथा ।
शत्रुघ्नः च अपि भरतम् दृष्ट्वा शोक परिप्लुतम्

anta kāle nipatitam yayātim ṛṣayo yathā |
śatrughnaḥ ca api bharatam dṛṣṭvā śoka pariplutam

विसम्ज्ञो न्यपतत् भूमौ भूमि पालम् अनुस्मरन् ।
उन्मत्तैव निश्चेता विललाप सुदुह्खितः

visamjño nyapatat bhūmau bhūmi pālam anusmaran |
unmattaiva niścetā vilalāpa suduhkhitaḥ

स्मृत्वा पितुर् गुण अन्गानि तनि तानि तदा तदा ।
मन्थरा प्रभवः तीव्रः कैकेयी ग्राह सम्कुलः

smṛtvā pitur guṇa angāni tani tāni tadā tadā |
mantharā prabhavaḥ tīvraḥ kaikeyī grāha samkulaḥ

वर दानमयो अक्षोभ्यो अमज्जयत् शोक सागरः ।
सुकुमारम् च बालम् च सततम् लालितम् त्वया

vara dānamayo akṣobhyo amajjayat śoka sāgaraḥ |
sukumāram ca bālam ca satatam lālitam tvayā

क्व तात भरतम् हित्वा विलपन्तम् गतः भवान् ।
ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्व् आभरणेषु च

kva tāta bharatam hitvā vilapantam gataḥ bhavān |
nanu bhojyeṣu pāneṣu vastreṣv ābharaṇeṣu ca

प्रवारयसि नः सर्वाम्स् तन् नः को अद्य करिष्यति ।
अवदारण काले तु पृथिवी न अवदीर्यते

pravārayasi naḥ sarvāms tan naḥ ko adya kariṣyati |
avadāraṇa kāle tu pṛthivī na avadīryate

विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना ।
पितरि स्वर्गम् आपन्ने रामे च अरण्यम् आश्रिते

vihīnā yā tvayā rājñā dharmajñena mahātmanā |
pitari svargam āpanne rāme ca araṇyam āśrite

किम् मे जीवित सामर्थ्यम् प्रवेक्ष्यामि हुत अशनम् ।
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्याम् इक्ष्वाकु पालिताम्

kim me jīvita sāmarthyam pravekṣyāmi huta aśanam |
hīno bhrātrā ca pitrā ca śūnyām ikṣvāku pālitām

अयोध्याम् न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपो वनम् ।
तयोः विलपितम् श्रुत्वा व्यसनम् च अन्ववेक्ष्य तत्

ayodhyām na pravekṣyāmi pravekṣyāmi tapo vanam |
tayoḥ vilapitam śrutvā vyasanam ca anvavekṣya tat

भृशम् आर्ततरा भूयः सर्वएव अनुगामिनः ।
ततः विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्न भरताव् उभौ

bhṛśam ārtatarā bhūyaḥ sarvaeva anugāminaḥ |
tataḥ viṣaṇṇau śrāntau ca śatrughna bharatāv ubhau

धरण्याम् सम्व्यचेष्टेताम् भग्न शृन्गाव् इव ऋषभौ ।
ततः प्रकृतिमान् वैद्यः पितुर् एषाम् पुरोहितः

dharaṇyām samvyaceṣṭetām bhagna śṛngāv iva ṛṣabhau |
tataḥ prakṛtimān vaidyaḥ pitur eṣām purohitaḥ

वसिष्ठो भरतम् वाक्यम् उत्थाप्य तम् उवाच ह ।
त्रयोदशोऽयम् दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो

vasiṣṭho bharatam vākyam utthāpya tam uvāca ha |
trayodaśo'yam divasaḥ piturvṛttasya te vibho

सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वम् विलम्बसे ।
त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तानि अविशेषतः

sāvaśeṣāsthinicaye kimiha tvam vilambase |
trīṇi dvandvāni bhūteṣu pravṛttāni aviśeṣataḥ

तेषु च अपरिहार्येषु न एवम् भवितुम् अर्हति ।
सुमन्त्रः च अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य अभिप्रसाद्य च

teṣu ca aparihāryeṣu na evam bhavitum arhati |
sumantraḥ ca api śatrughnam utthāpya abhiprasādya ca

श्रावयाम् आस तत्त्वज्ञः सर्व भूत भव अभवौ ।
उत्थितौ तौ नर व्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ

śrāvayām āsa tattvajñaḥ sarva bhūta bhava abhavau |
utthitau tau nara vyāghrau prakāśete yaśasvinau

वर्ष आतप परिक्लिन्नौ पृथग् इन्द्र ध्वजाव् इव ।
अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्त अक्षौ दीन भाषिणौ
अमात्याः त्वरयन्ति स्म तनयौ च अपराः क्रियाः ।

varṣa ātapa pariklinnau pṛthag indra dhvajāv iva |
aśrūṇi parimṛdnantau rakta akṣau dīna bhāṣiṇau
amātyāḥ tvarayanti sma tanayau ca aparāḥ kriyāḥ |