सर्ग 78: शत्रुघ्न मन्थरा को पकड़ते हैं

अत्र यात्राम् समीहन्तम् शत्रुघ्नः लक्ष्मण अनुजः ।
भरतम् शोक सम्तप्तम् इदम् वचनम् अब्रवीत्

atra yātrām samīhantam śatrughnaḥ lakṣmaṇa anujaḥ |
bharatam śoka samtaptam idam vacanam abravīt

गतिर् यः सर्व भूतानाम् दुह्खे किम् पुनर् आत्मनः ।
स रामः सत्त्व सम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितः वनम्

gatir yaḥ sarva bhūtānām duhkhe kim punar ātmanaḥ |
sa rāmaḥ sattva sampannaḥ striyā pravrājitaḥ vanam

बलवान् वीर्य सम्पन्नो लक्ष्मणो नाम यो अपि असौ ।
किम् न मोचयते रामम् कृत्वा अपि पितृ निग्रहम्

balavān vīrya sampanno lakṣmaṇo nāma yo api asau |
kim na mocayate rāmam kṛtvā api pitṛ nigraham

पूर्वम् एव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नय अनयौ ।
उत्पथम् यः समारूढो नार्या राजा वशम् गतः

pūrvam eva tu nigrāhyaḥ samavekṣya naya anayau |
utpatham yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśam gataḥ

इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मण अनुजे ।
प्राग् द्वारे अभूत् तदा कुब्जा सर्व आभरण भूषिता

iti sambhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇa anuje |
prāg dvāre abhūt tadā kubjā sarva ābharaṇa bhūṣitā

लिप्ता चन्दन सारेण राज वस्त्राणि बिभ्रती ।
विविधम् विविधैस्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता

liptā candana sāreṇa rāja vastrāṇi bibhratī |
vividham vividhaistaistairbhūṣaṇaiśca vibhūṣitā

मेखला दामभिः चित्रै रज्जु बद्धा इव वानरी ।
बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्देव वानरी

mekhalā dāmabhiḥ citrai rajju baddhā iva vānarī |
babhāse bahubhirbaddhā rajjubaddeva vānarī

ताम् समीक्ष्य तदा द्वाह्स्थो भृशम् पापस्य कारिणीम् ।
गृहीत्वा अकरुणम् कुब्जाम् शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्

tām samīkṣya tadā dvāhstho bhṛśam pāpasya kāriṇīm |
gṛhītvā akaruṇam kubjām śatrughnāya nyavedayat

यस्याः कृते वने रामः न्यस्त देहः च वः पिता ।
सा इयम् पापा नृशम्सा च तस्याः कुरु यथा मति

yasyāḥ kṛte vane rāmaḥ nyasta dehaḥ ca vaḥ pitā |
sā iyam pāpā nṛśamsā ca tasyāḥ kuru yathā mati

शत्रुघ्नः च तत् आज्ञाय वचनम् भृश दुह्खितः ।
अन्तः पुर चरान् सर्वान् इति उवाच धृत व्रतः

śatrughnaḥ ca tat ājñāya vacanam bhṛśa duhkhitaḥ |
antaḥ pura carān sarvān iti uvāca dhṛta vrataḥ

तीव्रम् उत्पादितम् दुह्खम् भ्रातृऋणाम् मे तथा पितुः ।
यया सा इयम् नृशम्सस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्

tīvram utpāditam duhkham bhrātṛṛṇām me tathā pituḥ |
yayā sā iyam nṛśamsasya karmaṇaḥ phalam aśnutām

एवम् उक्ता च तेन आशु सखी जन समावृता ।
गृहीता बलवत् कुब्जा सा तत् गृहम् अनादयत्

evam uktā ca tena āśu sakhī jana samāvṛtā |
gṛhītā balavat kubjā sā tat gṛham anādayat

ततः सुभृश सम्तप्तः तस्याः सर्वः सखी जनः ।
क्रुद्धम् आज्ञाय शत्रुघ्नम् व्यपलायत सर्वशः

tataḥ subhṛśa samtaptaḥ tasyāḥ sarvaḥ sakhī janaḥ |
kruddham ājñāya śatrughnam vyapalāyata sarvaśaḥ

अमन्त्रयत कृत्स्नः च तस्याः सर्व सखी जनः ।
यथा अयम् समुपक्रान्तः निह्शेषम् नः करिष्यति

amantrayata kṛtsnaḥ ca tasyāḥ sarva sakhī janaḥ |
yathā ayam samupakrāntaḥ nihśeṣam naḥ kariṣyati

सानुक्रोशाम् वदान्याम् च धर्मज्ञाम् च यशस्विनीम् ।
कौसल्याम् शरणम् यामः सा हि नो अस्तु ध्रुवा गतिः

sānukrośām vadānyām ca dharmajñām ca yaśasvinīm |
kausalyām śaraṇam yāmaḥ sā hi no astu dhruvā gatiḥ

स च रोषेण ताम्र अक्षः शत्रुघ्नः शत्रु तापनः ।
विचकर्ष तदा कुब्जाम् क्रोशन्तीम् पृथिवी तले

sa ca roṣeṇa tāmra akṣaḥ śatrughnaḥ śatru tāpanaḥ |
vicakarṣa tadā kubjām krośantīm pṛthivī tale

तस्या हि आकृष्यमाणाया मन्थरायाः ततः ततः ।
चित्रम् बहु विधम् भाण्डम् पृथिव्याम् तत् व्यशीर्यत

tasyā hi ākṛṣyamāṇāyā mantharāyāḥ tataḥ tataḥ |
citram bahu vidham bhāṇḍam pṛthivyām tat vyaśīryata

तेन भाण्डेन सम्कीर्णम् श्रीमद् राज निवेशनम् ।
अशोभत तदा भूयः शारदम् गगनम् यथा

tena bhāṇḍena samkīrṇam śrīmad rāja niveśanam |
aśobhata tadā bhūyaḥ śāradam gaganam yathā

स बली बलवत् क्रोधात् गृहीत्वा पुरुष ऋषभः ।
कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषम् वचः

sa balī balavat krodhāt gṛhītvā puruṣa ṛṣabhaḥ |
kaikeyīm abhinirbhartsya babhāṣe paruṣam vacaḥ

तैः वाक्यैः परुषैः दुह्खैः कैकेयी भृश दुह्हिता ।
शत्रुघ्न भय सम्त्रस्ता पुत्रम् शरणम् आगता

taiḥ vākyaiḥ paruṣaiḥ duhkhaiḥ kaikeyī bhṛśa duhhitā |
śatrughna bhaya samtrastā putram śaraṇam āgatā

ताम् प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धम् शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ।
अवध्याः सर्व भूतानाम् प्रमदाः क्षम्यताम् इति

tām prekṣya bharataḥ kruddham śatrughnam idam abravīt |
avadhyāḥ sarva bhūtānām pramadāḥ kṣamyatām iti

हन्याम् अहम् इमाम् पापाम् कैकेयीम् दुष्ट चारिणीम् ।
यदि माम् धार्मिको रामः न असूयेन् मातृ घातकम्

hanyām aham imām pāpām kaikeyīm duṣṭa cāriṇīm |
yadi mām dhārmiko rāmaḥ na asūyen mātṛ ghātakam

इमाम् अपि हताम् कुब्जाम् यदि जानाति राघवः ।
त्वाम् च माम् चैव धर्म आत्मा न अभिभाषिष्यते ध्रुवम्

imām api hatām kubjām yadi jānāti rāghavaḥ |
tvām ca mām caiva dharma ātmā na abhibhāṣiṣyate dhruvam

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः लक्ष्मण अनुजः ।
न्यवर्तत ततः रोषात् ताम् मुमोच च मन्थराम्

bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ lakṣmaṇa anujaḥ |
nyavartata tataḥ roṣāt tām mumoca ca mantharām

सा पाद मूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
निह्श्वसन्ती सुदुह्ख आर्ता कृपणम् विललाप च

sā pāda mūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha |
nihśvasantī suduhkha ārtā kṛpaṇam vilalāpa ca

शत्रुघ्न विक्षेप विमूढ सम्ज्ञाम् ।
समीक्ष्य कुब्जाम् भरतस्य माता ।
शनैः समाश्वासयद् आर्त रूपाम् ।
क्रौन्चीम् विलग्नाम् इव वीक्षमाणाम्

śatrughna vikṣepa vimūḍha samjñām |
samīkṣya kubjām bharatasya mātā |
śanaiḥ samāśvāsayad ārta rūpām |
krauncīm vilagnām iva vīkṣamāṇām