सर्ग 76: महाराज दशरथ का अन्त्येष्टि-संस्कार

तम् एवम् शोक सम्तप्तम् भरतम् केकयी सुतम् ।
उवाच वदताम् श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठ वाग् ऋषिः

tam evam śoka samtaptam bharatam kekayī sutam |
uvāca vadatām śreṣṭho vasiṣṭhaḥ śreṣṭha vāg ṛṣiḥ

अलम् शोकेन भद्रम् ते राज पुत्र महा यशः ।
प्राप्त कालम् नर पतेः कुरु सम्यानम् उत्तरम्

alam śokena bhadram te rāja putra mahā yaśaḥ |
prāpta kālam nara pateḥ kuru samyānam uttaram

वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतः धारणाम् गतः ।
प्रेत कार्याणि सर्वाणि कारयाम् आस धर्मवित्

vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā bharataḥ dhāraṇām gataḥ |
preta kāryāṇi sarvāṇi kārayām āsa dharmavit

उद्धृतम् तैल सम्क्लेदात् स तु भूमौ निवेशितम् ।
आपीत वर्ण वदनम् प्रसुप्तम् इव भूमिपम्

uddhṛtam taila samkledāt sa tu bhūmau niveśitam |
āpīta varṇa vadanam prasuptam iva bhūmipam

सम्वेश्य शयने च अग्र्ये नाना रत्न परिष्कृते ।
ततः दशरथम् पुत्रः विललाप सुदुह्खितः

samveśya śayane ca agrye nānā ratna pariṣkṛte |
tataḥ daśaratham putraḥ vilalāpa suduhkhitaḥ

किम् ते व्यवसितम् राजन् प्रोषिते मय्य् अनागते ।
विवास्य रामम् धर्मज्ञम् लक्ष्मणम् च महा बलम्

kim te vyavasitam rājan proṣite mayy anāgate |
vivāsya rāmam dharmajñam lakṣmaṇam ca mahā balam

क्व यास्यसि महा राज हित्वा इमम् दुह्खितम् जनम् ।
हीनम् पुरुष सिम्हेन रामेण अक्लिष्ट कर्मणा

kva yāsyasi mahā rāja hitvā imam duhkhitam janam |
hīnam puruṣa simhena rāmeṇa akliṣṭa karmaṇā

योग क्षेमम् तु ते राजन् को अस्मिन् कल्पयिता पुरे ।
त्वयि प्रयाते स्वः तात रामे च वनम् आश्रिते

yoga kṣemam tu te rājan ko asmin kalpayitā pure |
tvayi prayāte svaḥ tāta rāme ca vanam āśrite

विधवा पृथिवी राजम्स् त्वया हीना न राजते ।
हीन चन्द्रा इव रजनी नगरी प्रतिभाति माम्

vidhavā pṛthivī rājams tvayā hīnā na rājate |
hīna candrā iva rajanī nagarī pratibhāti mām

एवम् विलपमानम् तम् भरतम् दीन मानसम् ।
अब्रवीद् वचनम् भूयो वसिष्ठः तु महान् ऋषिः

evam vilapamānam tam bharatam dīna mānasam |
abravīd vacanam bhūyo vasiṣṭhaḥ tu mahān ṛṣiḥ

प्रेत कार्याणि यानि अस्य कर्तव्यानि विशाम्पतेः ।
तानि अव्यग्रम् महा बाहो क्रियताम् अविचारितम्

preta kāryāṇi yāni asya kartavyāni viśāmpateḥ |
tāni avyagram mahā bāho kriyatām avicāritam

तथा इति भरतः वाक्यम् वसिष्ठस्य अभिपूज्य तत् ।
ऋत्विक् पुरोहित आचार्याम्स् त्वरयाम् आस सर्वशः

tathā iti bharataḥ vākyam vasiṣṭhasya abhipūjya tat |
ṛtvik purohita ācāryāms tvarayām āsa sarvaśaḥ

ये तु अग्रतः नर इन्द्रस्याग्नि अगारात् बहिष् कृताः ।
ऋत्विग्भिर् याजकैः चैव ते ह्रियन्ते यथा विधि

ye tu agrataḥ nara indrasyāgni agārāt bahiṣ kṛtāḥ |
ṛtvigbhir yājakaiḥ caiva te hriyante yathā vidhi

शिबिलायाम् अथ आरोप्य राजानम् गत चेतनम् ।
बाष्प कण्ठा विमनसः तम् ऊहुः परिचारकाः

śibilāyām atha āropya rājānam gata cetanam |
bāṣpa kaṇṭhā vimanasaḥ tam ūhuḥ paricārakāḥ

हिरण्यम् च सुवर्णम् च वासाम्सि विविधानि च ।
प्रकिरन्तः जना मार्गम् नृपतेर् अग्रतः ययुः

hiraṇyam ca suvarṇam ca vāsāmsi vividhāni ca |
prakirantaḥ janā mārgam nṛpater agrataḥ yayuḥ

चन्दन अगुरु निर्यासान् सरलम् पद्मकम् तथा ।
देव दारूणि च आहृत्य चिताम् चक्रुस् तथा अपरे

candana aguru niryāsān saralam padmakam tathā |
deva dārūṇi ca āhṛtya citām cakrus tathā apare

गन्धान् उच्च अवचामः च अन्याम्स् तत्र दत्त्वा अथ भूमिपम् ।
ततः सम्वेशयाम् आसुः चिता मध्ये तम् ऋत्विजः

gandhān ucca avacāmaḥ ca anyāms tatra dattvā atha bhūmipam |
tataḥ samveśayām āsuḥ citā madhye tam ṛtvijaḥ

तथा हुत अशनम् हुत्वा जेपुस् तस्य तदा ऋत्विजः ।
जगुः च ते यथा शास्त्रम् तत्र सामानि सामगाः

tathā huta aśanam hutvā jepus tasya tadā ṛtvijaḥ |
jaguḥ ca te yathā śāstram tatra sāmāni sāmagāḥ

शिबिकाभिः च यानैः च यथा अर्हम् तस्य योषितः ।
नगरान् निर्ययुस् तत्र वृद्धैः परिवृताः तदा

śibikābhiḥ ca yānaiḥ ca yathā arham tasya yoṣitaḥ |
nagarān niryayus tatra vṛddhaiḥ parivṛtāḥ tadā

प्रसव्यम् च अपि तम् चक्रुर् ऋत्विजो अग्नि चितम् नृपम् ।
स्त्रियः च शोक सम्तप्ताः कौसल्या प्रमुखाः तदा

prasavyam ca api tam cakrur ṛtvijo agni citam nṛpam |
striyaḥ ca śoka samtaptāḥ kausalyā pramukhāḥ tadā

क्रौन्चीनाम् इव नारीणाम् निनादः तत्र शुश्रुवे ।
आर्तानाम् करुणम् काले क्रोशन्तीनाम् सहस्रशः

krauncīnām iva nārīṇām ninādaḥ tatra śuśruve |
ārtānām karuṇam kāle krośantīnām sahasraśaḥ

ततः रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः ।
यानेभ्यः सरयू तीरम् अवतेरुर् वर अन्गनाः

tataḥ rudantyo vivaśā vilapya ca punaḥ punaḥ |
yānebhyaḥ sarayū tīram avaterur vara anganāḥ

कृत उदकम् ते भरतेन सार्धम् ।
नृप अन्गना मन्त्रि पुरोहिताः च ।
पुरम् प्रविश्य अश्रु परीत नेत्रा ।
भूमौ दश अहम् व्यनयन्त दुह्खम्

kṛta udakam te bharatena sārdham |
nṛpa anganā mantri purohitāḥ ca |
puram praviśya aśru parīta netrā |
bhūmau daśa aham vyanayanta duhkham