सर्ग 70: भरत केकय से अयोध्या के लिए चलते हैं

भरते ब्रुवति स्वप्नम् दूताः ते क्लान्त वाहनाः ।
प्रविश्य असह्य परिखम् रम्यम् राज गृहम् पुरम्

bharate bruvati svapnam dūtāḥ te klānta vāhanāḥ |
praviśya asahya parikham ramyam rāja gṛham puram

समागम्य तु राज्ञा च राज पुत्रेण च अर्चिताः ।
राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तम् ऊचुर् भरतम् वचः

samāgamya tu rājñā ca rāja putreṇa ca arcitāḥ |
rājñaḥ pādau gṛhītvā tu tam ūcur bharatam vacaḥ

पुरोहितः त्वा कुशलम् प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।
त्वरमाणः च निर्याहि कृत्यम् आत्ययिकम् त्वया

purohitaḥ tvā kuśalam prāha sarve ca mantriṇaḥ |
tvaramāṇaḥ ca niryāhi kṛtyam ātyayikam tvayā

इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च ।
प्रतिगृह्य विशालाक्ष मातुलस्य च दापय

imāni ca mahārhāṇi vastrāṇyābharaṇāni ca |
pratigṛhya viśālākṣa mātulasya ca dāpaya

अत्र विम्शति कोट्यः तु नृपतेर् मातुलस्य ते ।
दश कोट्यः तु सम्पूर्णाः तथैव च नृप आत्मज

atra vimśati koṭyaḥ tu nṛpater mātulasya te |
daśa koṭyaḥ tu sampūrṇāḥ tathaiva ca nṛpa ātmaja

प्रतिगृह्य च तत् सर्वम् स्वनुरक्तः सुहृज् जने ।
दूतान् उवाच भरतः कामैः सम्प्रतिपूज्य तान्

pratigṛhya ca tat sarvam svanuraktaḥ suhṛj jane |
dūtān uvāca bharataḥ kāmaiḥ sampratipūjya tān

कच्चित् सुकुशली राजा पिता दशरथो मम ।
कच्चिच् च अरागता रामे लक्ष्मणे वा महात्मनि

kaccit sukuśalī rājā pitā daśaratho mama |
kaccic ca arāgatā rāme lakṣmaṇe vā mahātmani

आर्या च धर्म निरता धर्मज्ञा धर्म दर्शिनी ।
अरोगा च अपि कौसल्या माता रामस्य धीमतः

āryā ca dharma niratā dharmajñā dharma darśinī |
arogā ca api kausalyā mātā rāmasya dhīmataḥ

कच्चित् सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या ।
शत्रुघ्नस्य च वीरस्य सारोगा च अपि मध्यमा

kaccit sumitrā dharmajñā jananī lakṣmaṇasya yā |
śatrughnasya ca vīrasya sārogā ca api madhyamā

आत्म कामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञ मानिनी ।
अरोगा च अपि कैकेयी माता मे किम् उवाच ह

ātma kāmā sadā caṇḍī krodhanā prājña māninī |
arogā ca api kaikeyī mātā me kim uvāca ha

एवम् उक्ताः तु ते दूता भरतेन महात्मना ।
ऊचुः सम्प्रश्रितम् वाक्यम् इदम् तम् भरतम् तदा

evam uktāḥ tu te dūtā bharatena mahātmanā |
ūcuḥ sampraśritam vākyam idam tam bharatam tadā

कुशलाः ते नर व्याघ्र येषाम् कुशलम् इच्चसि ।
श्रीश्च त्वाम् वृणुते पद्मा युज्यताम् चापि ते रकः

kuśalāḥ te nara vyāghra yeṣām kuśalam iccasi |
śrīśca tvām vṛṇute padmā yujyatām cāpi te rakaḥ

भरतः च अपि तान् दूतान् एवम् उक्तः अभ्यभाषत ।
आपृच्चे अहम् महा राजम् दूताः सम्त्वरयन्ति माम्

bharataḥ ca api tān dūtān evam uktaḥ abhyabhāṣata |
āpṛcce aham mahā rājam dūtāḥ samtvarayanti mām

एवम् उक्त्वा तु तान् दूतान् भरतः पार्थिव आत्मजः ।
दूतैः सम्चोदितः वाक्यम् मातामहम् उवाच ह

evam uktvā tu tān dūtān bharataḥ pārthiva ātmajaḥ |
dūtaiḥ samcoditaḥ vākyam mātāmaham uvāca ha

राजन् पितुर् गमिष्यामि सकाशम् दूत चोदितः ।
पुनर् अपि अहम् एष्यामि यदा मे त्वम् स्मरिष्यसि

rājan pitur gamiṣyāmi sakāśam dūta coditaḥ |
punar api aham eṣyāmi yadā me tvam smariṣyasi

भरतेन एवम् उक्तः तु नृपो मातामहः तदा ।
तम् उवाच शुभम् वाक्यम् शिरस्य् आघ्राय राघवम्

bharatena evam uktaḥ tu nṛpo mātāmahaḥ tadā |
tam uvāca śubham vākyam śirasy āghrāya rāghavam

गच्च तात अनुजाने त्वाम् कैकेयी सुप्रजाः त्वया ।
मातरम् कुशलम् ब्रूयाः पितरम् च परम् तप

gacca tāta anujāne tvām kaikeyī suprajāḥ tvayā |
mātaram kuśalam brūyāḥ pitaram ca param tapa

पुरोहितम् च कुशलम् ये च अन्ये द्विज सत्तमाः ।
तौ च तात महा इष्वासौ भ्रातरु राम लक्ष्मणौ

purohitam ca kuśalam ye ca anye dvija sattamāḥ |
tau ca tāta mahā iṣvāsau bhrātaru rāma lakṣmaṇau

तस्मै हस्ति उत्तमामः चित्रान् कम्बलान् अजिनानि च ।
अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनम् ददौ

tasmai hasti uttamāmaḥ citrān kambalān ajināni ca |
abhisatkṛtya kaikeyo bharatāya dhanam dadau

रुक्म निष्क सहस्रे द्वे षोडश अश्व शतानि च ।
सत्कृत्य कैकेयी पुत्रम् केकयो धनम् आदिशत्

rukma niṣka sahasre dve ṣoḍaśa aśva śatāni ca |
satkṛtya kaikeyī putram kekayo dhanam ādiśat

तथा अमात्यान् अभिप्रेतान् विश्वास्यामः च गुण अन्वितान् ।
ददाव् अश्व पतिः शीघ्रम् भरताय अनुयायिनः

tathā amātyān abhipretān viśvāsyāmaḥ ca guṇa anvitān |
dadāv aśva patiḥ śīghram bharatāya anuyāyinaḥ

ऐरावतान् ऐन्द्र शिरान् नागान् वै प्रिय दर्शनान् ।
खरान् शीघ्रान् सुसम्युक्तान् मातुलो अस्मै धनम् ददौ

airāvatān aindra śirān nāgān vai priya darśanān |
kharān śīghrān susamyuktān mātulo asmai dhanam dadau

अन्तः पुरे अतिसम्वृद्धान् व्याघ्र वीर्य बल अन्वितान् ।
दम्ष्ट्र आयुधान् महा कायान् शुनः च उपायनम् ददौ

antaḥ pure atisamvṛddhān vyāghra vīrya bala anvitān |
damṣṭra āyudhān mahā kāyān śunaḥ ca upāyanam dadau

स मातामहम् आपृच्च्य मातुलम् च युधा जितम् ।
रथम् आरुह्य भरतः शत्रुघ्न सहितः ययौ

sa mātāmaham āpṛccya mātulam ca yudhā jitam |
ratham āruhya bharataḥ śatrughna sahitaḥ yayau

बभूव ह्यस्य हृदते चिन्ता सुमहती तदा ।
त्वरया चापि दूतानाम् स्वप्नस्यापि च दर्शनात्

babhūva hyasya hṛdate cintā sumahatī tadā |
tvarayā cāpi dūtānām svapnasyāpi ca darśanāt

स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागश्वसम्वृतम् ।
प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान् राजमार्गमनुत्तमम्

sa svaveśmābhyatikramya naranāgaśvasamvṛtam |
prapede sumahacchrīmān rājamārgamanuttamam

अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तः पुरमुदारधीः ।
ततस्तद्भरतः श्रीमानाविवेशानिवारितः

abhyatītya tato'paśyadantaḥ puramudāradhīḥ |
tatastadbharataḥ śrīmānāviveśānivāritaḥ

स माता महमापृच्च्य मातुलम् च युधाजितम् ।
रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ

sa mātā mahamāpṛccya mātulam ca yudhājitam |
rathamāruhya bharataḥ śatrughnasahito yayau

रथान् मण्डल चक्रामः च योजयित्वा परः शतम् ।
उष्ट्र गो अश्व खरैः भृत्या भरतम् यान्तम् अन्वयुः

rathān maṇḍala cakrāmaḥ ca yojayitvā paraḥ śatam |
uṣṭra go aśva kharaiḥ bhṛtyā bharatam yāntam anvayuḥ

बलेन गुप्तः भरतः महात्मा ।
सह आर्यकस्य आत्म समैः अमात्यैः ।
आदाय शत्रुघ्नम् अपेत शत्रुर् ।
गृहात् ययौ सिद्धैव इन्द्र लोकात्

balena guptaḥ bharataḥ mahātmā |
saha āryakasya ātma samaiḥ amātyaiḥ |
ādāya śatrughnam apeta śatrur |
gṛhāt yayau siddhaiva indra lokāt