सर्ग 71: भरत सूनी अयोध्या में पहुँचते हैं

स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम्

sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmām dyutimān samtīrvāvekṣya tām nadīm

ह्लादिनीम् दूर पाराम् च प्रत्यक् स्रोतः तरन्गिणीम् ।
शतद्रूम् अतरत् श्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकु नन्दनः

hlādinīm dūra pārām ca pratyak srotaḥ tarangiṇīm |
śatadrūm atarat śrīmān nadīm ikṣvāku nandanaḥ

एल धाने नदीम् तीर्त्वा प्राप्य च अपर पर्पटान् ।
शिलाम् आकुर्वतीम् तीर्त्वाआग्नेयम् शल्य कर्तनम्

ela dhāne nadīm tīrtvā prāpya ca apara parpaṭān |
śilām ākurvatīm tīrtvāāgneyam śalya kartanam

सत्य सम्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिला वहाम् ।
अत्ययात् स महा शैलान् वनम् चैत्र रथम् प्रति

satya samdhaḥ śuciḥ śrīmān prekṣamāṇaḥ śilā vahām |
atyayāt sa mahā śailān vanam caitra ratham prati

सरस्वतीम् च गङ्गाम् च उग्मेन प्रतिपद्य च ।
उत्तरम् वीरमत्स्यानाम् भारुण्डम् प्राविशद्वनम्

sarasvatīm ca gaṅgām ca ugmena pratipadya ca |
uttaram vīramatsyānām bhāruṇḍam prāviśadvanam

वेगिनीम् च कुलिन्ग आख्याम् ह्रादिनीम् पर्वत आवृताम् ।
यमुनाम् प्राप्य सम्तीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा

veginīm ca kulinga ākhyām hrādinīm parvata āvṛtām |
yamunām prāpya samtīrṇo balam āśvāsayat tadā

शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायात् आदाय च उदकम्

śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntān āśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyāt ādāya ca udakam

राज पुत्रः महा अरण्यम् अनभीक्ष्ण उपसेवितम् ।
भद्रः भद्रेण यानेन मारुतः खम् इव अत्ययात्

rāja putraḥ mahā araṇyam anabhīkṣṇa upasevitam |
bhadraḥ bhadreṇa yānena mārutaḥ kham iva atyayāt

भागीरथीम् दुष्प्रतरामम्शुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णम् प्राग्वटे विश्रुते पुरे

bhāgīrathīm duṣpratarāmamśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇam prāgvaṭe viśrute pure

स गङ्गाम् प्राग्वटे तीर्त्वे समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबलस्ताम् स तीर्त्वाथ समायाद्धर्मवर्धनम्

sa gaṅgām prāgvaṭe tīrtve samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabalastām sa tīrtvātha samāyāddharmavardhanam

तोरणम् दक्षिण अर्धेन जम्बू प्रस्थम् उपागमत् ।
वरूथम् च ययौ रम्यम् ग्रामम् दशरथ आत्मजः

toraṇam dakṣiṇa ardhena jambū prastham upāgamat |
varūtham ca yayau ramyam grāmam daśaratha ātmajaḥ

तत्र रम्ये वने वासम् कृत्वा असौ प्रान् मुखो ययौ ।
उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः

tatra ramye vane vāsam kṛtvā asau prān mukho yayau |
udyānam ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ

सालाम्स् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्य अथ भरतः वाहिनीम् त्वरितः ययौ

sālāms tu priyakān prāpya śīghrān āsthāya vājinaḥ |
anujñāpya atha bharataḥ vāhinīm tvaritaḥ yayau

वासम् कृत्वा सर्व तीर्थे तीर्त्वा च उत्तानकाम् नदीम् ।
अन्या नदीः च विविधाः पार्वतीयैअः तुरम् गमैः

vāsam kṛtvā sarva tīrthe tīrtvā ca uttānakām nadīm |
anyā nadīḥ ca vividhāḥ pārvatīyaiaḥ turam gamaiḥ

हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।
ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम्

hasti pṛṣṭhakam āsādya kuṭikām atyavartata |
tatāra ca nara vyāghraḥ lauhitye sa kapīvatīm

एक साले स्थाणुमतीम् विनते गोमतीम् नदीम् ।
कलिन्ग नगरे च अपि प्राप्य साल वनम् तदा

eka sāle sthāṇumatīm vinate gomatīm nadīm |
kalinga nagare ca api prāpya sāla vanam tadā

भरतः क्षिप्रम् आगच्चत् सुपरिश्रान्त वाहनः ।
वनम् च समतीत्य आशु शर्वर्याम् अरुण उदये

bharataḥ kṣipram āgaccat supariśrānta vāhanaḥ |
vanam ca samatītya āśu śarvaryām aruṇa udaye

अयोध्याम् मनुना राज्ञा निर्मिताम् स ददर्श ह ।
ताम् पुरीम् पुरुष व्याघ्रः सप्त रात्र उषिटः पथि

ayodhyām manunā rājñā nirmitām sa dadarśa ha |
tām purīm puruṣa vyāghraḥ sapta rātra uṣiṭaḥ pathi

अयोध्याम् अग्रतः दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ।
एषा न अतिप्रतीता मे पुण्य उद्याना यशस्विनी

ayodhyām agrataḥ dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt |
eṣā na atipratītā me puṇya udyānā yaśasvinī

अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु मृत्तिका ।
यज्वभिर् गुण सम्पन्नैः ब्राह्मणैः वेद पारगैः

ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍu mṛttikā |
yajvabhir guṇa sampannaiḥ brāhmaṇaiḥ veda pāragaiḥ

भूयिष्ठम् ऋषैः आकीर्णा राज ऋषि वर पालिता ।
अयोध्यायाम् पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान्

bhūyiṣṭham ṛṣaiḥ ākīrṇā rāja ṛṣi vara pālitā |
ayodhyāyām purā śabdaḥ śrūyate tumulo mahān

समन्तान् नर नारीणाम् तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ।
उद्यानानि हि साय अह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः

samantān nara nārīṇām tam adya na śṛṇomy aham |
udyānāni hi sāya ahne krīḍitvā uparataiḥ naraiḥ

समन्तात् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते मम अन्यदा ।
तानि अद्य अनुरुदन्ति इव परित्यक्तानि कामिभिः

samantāt vipradhāvadbhiḥ prakāśante mama anyadā |
tāni adya anurudanti iva parityaktāni kāmibhiḥ

अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः

araṇya bhūtā iva purī sārathe pratibhāti me |
na hi atra yānaiḥ dṛśyante na gajaiḥ na ca vājibhiḥ

निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च

niryāntaḥ vā abhiyāntaḥ vā nara mukhyā yathā puram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca

जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः

janānām ratisamyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya vaśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ

स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम्

srastaparṇairanupatham vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdo mattānām mṛgapakṣiṇām

सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु ।
चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः

samraktām madhurām vāṇīm kalam vyāharatām bahu |
candanāgurusampṛkto dhūpasammūrcito'tulaḥ

प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः

pravāti pavanaḥ śrīmān kim nu nādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānām koṇasamghaṭṭitaḥ punaḥ

किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च

kimadya śabdo virataḥ sadā'dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca

निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ।
सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु

nimittāni amanojñāni tena sīdati te manaḥ |
sarvathā kuśalam sūta durlabham mama bandhuṣu

तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे ।
विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः

tathā hyasati sammohe hṛdayam sīdatīva me |
viṣaṇṇaḥ śāntahṛdayastrastaḥ sululitendriyaḥ

भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः

bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśat śrānta vāhanaḥ

द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ ।
स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम्

dvāhsthaiḥ utthāya vijayam pṛṣṭaḥ taiḥ sahitaḥ yayau |
sa tu aneka agra hṛdayo dvāhstham pratyarcya tam janam

सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ।
किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ

sūtam aśva pateḥ klāntam abravīt tatra rāghavaḥ |
kimaham tvarayānītaḥ kāraṇena vinānagha

अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने

aśubhāśaṅki hṛdayam śīlam ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvam nṛpatīnām vināśane

आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये

ākārāḥ tān aham sarvān iha paśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye

असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च

asamyatakavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammedanena ca

अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्

anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alaksmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham

अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्

apetamālyaśobhāni asammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा

devatārcāḥ praviddhāśca yajñgoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः

dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasamvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ

देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा

devāyatanacaityeṣudīnāḥ pakṣigaṇāstathā

मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् ।
सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे

malinam ca aśru pūrṇa akṣam dīnam dhyāna param kṛśam |
sastrī pumsam ca paśyāmi janam utkaṇṭhitam pure

इति एवम् उक्त्वा भरतः सूतम् तम् दीन मानसः ।
तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ

iti evam uktvā bharataḥ sūtam tam dīna mānasaḥ |
tāni aniṣṭāni ayodhyāyām prekṣya rāja gṛham yayau

ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् ।
रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् ।
दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव

tām śūnya śṛnga aṭaka veśma rathyām |
rajo aruṇa dvāra kapāṭa yantrām |
dṛṣṭvā purīm indra purī prakāśām |
duhkhena sampūrṇataraḥ babhūva

बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि ।
यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः ।
अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः ।
पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म

bahūni paśyan manaso apriyāṇi |
yāni annyadā na asya pure babhūvuḥ |
avāk śirā dīna manā nahṛṣṭaḥ |
pitur mahātmā praviveśa veśma