सर्ग 54: प्रयाग में भरद्वाज का आश्रम

ते तु तस्मिन् महा वृक्षौषित्वा रजनीम् शिवाम् ।
विमले अभ्युदिते सूर्ये तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे

te tu tasmin mahā vṛkṣauṣitvā rajanīm śivām |
vimale abhyudite sūrye tasmāt deśāt pratasthire

यत्र भागीरथी गन्गा यमुनाम् अभिवर्तते ।
जग्मुस् तम् देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम्

yatra bhāgīrathī gangā yamunām abhivartate |
jagmus tam deśam uddiśya vigāhya sumahad vanam

ते भूमिम् आगान् विविधान् देशामः च अपि मनो रमान् ।
अदृष्ट पूर्वान् पश्यन्तः तत्र तत्र यशस्विनः

te bhūmim āgān vividhān deśāmaḥ ca api mano ramān |
adṛṣṭa pūrvān paśyantaḥ tatra tatra yaśasvinaḥ

यथा क्षेमेण गच्चन् स पश्यमः च विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्त मात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत्

yathā kṣemeṇa gaccan sa paśyamaḥ ca vividhān drumān |
nivṛtta mātre divase rāmaḥ saumitrim abravīt

प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् ।
अग्नेर् भगवतः केतुम् मन्ये सम्निहितः मुनिः

prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam |
agner bhagavataḥ ketum manye samnihitaḥ muniḥ

नूनम् प्राप्ताः स्म सम्भेदम् गन्गा यमुनयोः वयम् ।
तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारि घट्टितः

nūnam prāptāḥ sma sambhedam gangā yamunayoḥ vayam |
tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vāri ghaṭṭitaḥ

दारूणि परिभिन्नानि वनजैः उपजीविभिः ।
भरद्वाज आश्रमे च एते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः

dārūṇi paribhinnāni vanajaiḥ upajīvibhiḥ |
bharadvāja āśrame ca ete dṛśyante vividhā drumāḥ

धन्विनौ तौ सुखम् गत्वा लम्बमाने दिवा करे ।
गन्गा यमुनयोह् सम्धौ प्रापतुर् निलयम् मुनेः

dhanvinau tau sukham gatvā lambamāne divā kare |
gangā yamunayoh samdhau prāpatur nilayam muneḥ

रामः तु आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृग पक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तम् अध्वानम् भरद्वाजम् उपागमत्

rāmaḥ tu āśramam āsādya trāsayan mṛga pakṣiṇaḥ |
gatvā muhūrtam adhvānam bharadvājam upāgamat

ततः तु आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शन कान्क्षिणौ ।
सीतया अनुगतौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः

tataḥ tu āśramam āsādya muner darśana kānkṣiṇau |
sītayā anugatau vīrau dūrāt eva avatasthatuḥ

स प्रविश्य महात्मानमृषिम् शिष्यगणैर्वऋतम् ।
सम्शितव्रतमेकाग्रम् तपसा लब्धचक्षुषम्

sa praviśya mahātmānamṛṣim śiṣyagaṇairvaṛtam |
samśitavratamekāgram tapasā labdhacakṣuṣam

हुत अग्नि होत्रम् दृष्ट्वा एव महा भागम् कृत अन्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धम् सीतया च अभ्यवादयत्

huta agni hotram dṛṣṭvā eva mahā bhāgam kṛta anjaliḥ |
rāmaḥ saumitriṇā sārdham sītayā ca abhyavādayat

न्यवेदयत च आत्मानम् तस्मै लक्ष्मण पूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भगवन् राम लक्ष्मणौ

nyavedayata ca ātmānam tasmai lakṣmaṇa pūrvajaḥ |
putrau daśarathasya āvām bhagavan rāma lakṣmaṇau

भार्या मम इयम् वैदेही कल्याणी जनक आत्मजा ।
माम् च अनुयाता विजनम् तपो वनम् अनिन्दिता

bhāryā mama iyam vaidehī kalyāṇī janaka ātmajā |
mām ca anuyātā vijanam tapo vanam aninditā

पित्रा प्रव्राज्यमानम् माम् सौमित्रिर् अनुजः प्रियः ।
अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढ व्रतः

pitrā pravrājyamānam mām saumitrir anujaḥ priyaḥ |
ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍha vrataḥ

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामः तपो वनम् ।
धर्मम् एव आचरिष्यामः तत्र मूल फल अशनाः

pitrā niyuktā bhagavan praveṣyāmaḥ tapo vanam |
dharmam eva ācariṣyāmaḥ tatra mūla phala aśanāḥ

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्म आत्मा गाम् अर्घ्यम् उदकम् ततः

tasya tat vacanam śrutvā rāja putrasya dhīmataḥ |
upānayata dharma ātmā gām arghyam udakam tataḥ

नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासम् चैवाभ्यकल्पयत्

nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |
tebhyo dadau taptatapā vāsam caivābhyakalpayat

मृग पक्षिभिर् आसीनो मुनिभिः च समन्ततः ।
रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेन आह तम् मुनिः

mṛga pakṣibhir āsīno munibhiḥ ca samantataḥ |
rāmam āgatam abhyarcya svāgatena āha tam muniḥ

प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टम् स राघवम् ।
भरद्वाजो अब्रवीद् वाक्यम् धर्म युक्तम् इदम् तदा

pratigṛhya ca tām arcām upaviṣṭam sa rāghavam |
bharadvājo abravīd vākyam dharma yuktam idam tadā

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इह आगतम् ।
श्रुतम् तव मया च इदम् विवासनम् अकारणम्

cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām iha āgatam |
śrutam tava mayā ca idam vivāsanam akāraṇam

अवकाशो विविक्तः अयम् महा नद्योह् समागमे ।
पुण्यः च रमणीयः च वसतु इह भगान् सुखम्

avakāśo viviktaḥ ayam mahā nadyoh samāgame |
puṇyaḥ ca ramaṇīyaḥ ca vasatu iha bhagān sukham

एवम् उक्तः तु वचनम् भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभम् वाक्यम् रामः सर्व हिते रतः

evam uktaḥ tu vacanam bharadvājena rāghavaḥ |
pratyuvāca śubham vākyam rāmaḥ sarva hite rataḥ

भगवन्न् इताअसन्नः पौर जानपदो जनः ।
सुदर्शमिह माम् प्रेक्ष्य मन्येऽह मिममाश्रमम्

bhagavann itāasannaḥ paura jānapado janaḥ |
sudarśamiha mām prekṣya manye'ha mimamāśramam

आगमिष्यति वैदेहीम् माम् च अपि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेन अहम् इह वासम् न रोचये

āgamiṣyati vaidehīm mām ca api prekṣako janaḥ |
anena kāraṇena aham iha vāsam na rocaye

एक अन्ते पश्य भगवन्न् आश्रम स्थानम् उत्तमम् ।
रमते यत्र वैदेही सुख अर्हा जनक आत्मजा

eka ante paśya bhagavann āśrama sthānam uttamam |
ramate yatra vaidehī sukha arhā janaka ātmajā

एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरद्वाजो महा मुनिः ।
राघवस्य ततः वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत्

etat śrutvā śubham vākyam bharadvājo mahā muniḥ |
rāghavasya tataḥ vākyam artha grāhakam abravīt

दश क्रोशैतः तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि ।
महर्षि सेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः

daśa krośaitaḥ tāta girir yasmin nivatsyasi |
maharṣi sevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ

गो लान्गूल अनुचरितः वानर ऋष्क निषेवितः ।
चित्र कूटैति ख्यातः गन्ध मादन सम्निभः

go lāngūla anucaritaḥ vānara ṛṣka niṣevitaḥ |
citra kūṭaiti khyātaḥ gandha mādana samnibhaḥ

यावता चित्र कूटस्य नरः शृन्गाणि अवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः

yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛngāṇi avekṣate |
kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ

ऋषयः तत्र बहवो विहृत्य शरदाम् शतम् ।
तपसा दिवम् आरूधाः कपाल शिरसा सह

ṛṣayaḥ tatra bahavo vihṛtya śaradām śatam |
tapasā divam ārūdhāḥ kapāla śirasā saha

प्रविविक्तम् अहम् मन्ये तम् वासम् भवतः सुखम् ।
इह वा वन वासाय वस राम मया सह

praviviktam aham manye tam vāsam bhavataḥ sukham |
iha vā vana vāsāya vasa rāma mayā saha

स रामम् सर्व कामैअः तम् भरद्वाजः प्रिय अतिथिम् ।
सभार्यम् सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित्

sa rāmam sarva kāmaiaḥ tam bharadvājaḥ priya atithim |
sabhāryam saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit

तस्य प्रयागे रामस्य तम् महर्षिम् उपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः

tasya prayāge rāmasya tam maharṣim upeyuṣaḥ |
prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ

सीतातृतीय काकुत्स्थह् परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये ताम् रात्रि मवस्त्सुखम्

sītātṛtīya kākutsthah pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |
bharadvājāśrame ramye tām rātri mavastsukham

प्रभातायाम् रजन्याम् तु भरद्वाजम् उपागमत् ।
उवाच नर शार्दूलो मुनिम् ज्वलित तेजसम्

prabhātāyām rajanyām tu bharadvājam upāgamat |
uvāca nara śārdūlo munim jvalita tejasam

शर्वरीम् भवनन्न् अद्य सत्य शील तव आश्रमे ।
उषिताः स्म इह वसतिम् अनुजानातु नो भवान्

śarvarīm bhavanann adya satya śīla tava āśrame |
uṣitāḥ sma iha vasatim anujānātu no bhavān

रात्र्याम् तु तस्याम् व्युष्टायाम् भरद्वाजो अब्रवीद् इदम् ।
मधु मूल फल उपेतम् चित्र कूटम् व्रज इति ह

rātryām tu tasyām vyuṣṭāyām bharadvājo abravīd idam |
madhu mūla phala upetam citra kūṭam vraja iti ha

वासमौपयिकम् मन्ये तव राम महाबल ।
नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितह्

vāsamaupayikam manye tava rāma mahābala |
nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitah

मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ।
गम्यताम् भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः

mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ |
gamyatām bhavatā śailaścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ

पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ।
तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः

puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ |
tatra kunjara yūthāni mṛga yūthāni ca abhitaḥ

विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ।
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान्

vicaranti vana anteṣu tāni drakṣyasi rāghava |
saritprasravaṇaprasthān darīkandharanirgharān

चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव ।
प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः ।
र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् ।
मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः ।
सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम्

carataḥ sītayā sārdham nandiṣyati manastava |
prahṛṣṭa koyaṣṭika kokila svanaiḥ |
rvināditam tam vasudhā dharam śivam |
mṛgaiḥ ca mattaiḥ bahubhiḥ ca kunjaraiḥ |
suramyam āsādya samāvasa āśramam