सर्ग 53: वृक्ष के नीचे राम की शोक भरी रात

स तम् वृक्षम् समासाद्य सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
रामः रमयताम् श्रेष्ठैति ह उवाच लक्ष्मणम्

sa tam vṛkṣam samāsādya samdhyām anvāsya paścimām |
rāmaḥ ramayatām śreṣṭhaiti ha uvāca lakṣmaṇam

अद्य इयम् प्रथमा रात्रिर् याता जन पदात् बहिः ।
या सुमन्त्रेण रहिता ताम् न उत्कण्ठितुम् अर्हसि

adya iyam prathamā rātrir yātā jana padāt bahiḥ |
yā sumantreṇa rahitā tām na utkaṇṭhitum arhasi

जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु ।
योग क्षेमः हि सीताया वर्तते लक्ष्मण आवयोह्

jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu |
yoga kṣemaḥ hi sītāyā vartate lakṣmaṇa āvayoh

रात्रिम् कथम्चित् एव इमाम् सौमित्रे वर्तयामहे ।
उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः

rātrim kathamcit eva imām saumitre vartayāmahe |
upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ

स तु सम्विश्य मेदिन्याम् महा अर्ह शयन उचितः ।
इमाः सौमित्रये रामः व्याजहार कथाः शुभाः

sa tu samviśya medinyām mahā arha śayana ucitaḥ |
imāḥ saumitraye rāmaḥ vyājahāra kathāḥ śubhāḥ

ध्रुवम् अद्य महा राजो दुह्खम् स्वपिति लक्ष्मण ।
कृत कामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति

dhruvam adya mahā rājo duhkham svapiti lakṣmaṇa |
kṛta kāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati

सा हि देवी महा राजम् कैकेयी राज्य कारणात् ।
अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम्

sā hi devī mahā rājam kaikeyī rājya kāraṇāt |
api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam

अनाथः चैव वृद्धः च मया चैव विनाकृतः ।
किम् करिष्यति काम आत्मा कैकेय्या वशम् आगतः

anāthaḥ caiva vṛddhaḥ ca mayā caiva vinākṛtaḥ |
kim kariṣyati kāma ātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ

इदम् व्यसनम् आलोक्य राज्ञः च मति विभ्रमम् ।
कामएव अर्ध धर्माभ्याम् गरीयान् इति मे मतिः

idam vyasanam ālokya rājñaḥ ca mati vibhramam |
kāmaeva ardha dharmābhyām garīyān iti me matiḥ

को हि अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।
चन्द अनुवर्तिनम् पुत्रम् तातः माम् इव लक्ष्मण

ko hi avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |
canda anuvartinam putram tātaḥ mām iva lakṣmaṇa

सुखी बत सभार्यः च भरतः केकयी सुतः ।
मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यति अधिराजवत्

sukhī bata sabhāryaḥ ca bharataḥ kekayī sutaḥ |
muditān kosalān eko yo bhokṣyati adhirājavat

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकम् भविष्यति ।
ताते च वयसा अतीते मयि च अरण्यम् आश्रिते

sa hi sarvasya rājyasya mukham ekam bhaviṣyati |
tāte ca vayasā atīte mayi ca araṇyam āśrite

अर्थ धर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते ।
एवम् आपद्यते क्षिप्रम् राजा दशरथो यथा

artha dharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate |
evam āpadyate kṣipram rājā daśaratho yathā

मन्ये दशरथ अन्ताय मम प्रव्राजनाय च ।
कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च

manye daśaratha antāya mama pravrājanāya ca |
kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca

अपि इदानीम् न कैकेयी सौभाग्य मद मोहिता ।
कौसल्याम् च सुमित्राम् च सम्प्रबाधेत मत् कृते

api idānīm na kaikeyī saubhāgya mada mohitā |
kausalyām ca sumitrām ca samprabādheta mat kṛte

मा स्म मत् कारणात् देवी सुमित्रा दुह्खम् आवसेत् ।
अयोध्याम् इतएव त्वम् काले प्रविश लक्ष्मण

mā sma mat kāraṇāt devī sumitrā duhkham āvaset |
ayodhyām itaeva tvam kāle praviśa lakṣmaṇa

अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।
अनाथाया हि नाथः त्वम् कौसल्याया भविष्यसि

aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthaḥ tvam kausalyāyā bhaviṣyasi

क्षुद्र कर्मा हि कैकेयी द्वेषात् अन्याय्यम् आचरेत् ।
परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्

kṣudra karmā hi kaikeyī dveṣāt anyāyyam ācaret |
paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram

नूनम् जाति अन्तरे कस्मिम्स् स्त्रियः पुत्रैः वियोजिताः ।
जनन्या मम सौमित्रे तत् अपि एतत् उपस्थितम्

nūnam jāti antare kasmims striyaḥ putraiḥ viyojitāḥ |
jananyā mama saumitre tat api etat upasthitam

मया हि चिर पुष्टेन दुह्ख सम्वर्धितेन च ।
विप्रायुज्यत कौसल्या फल काले धिग् अस्तु माम्

mayā hi cira puṣṭena duhkha samvardhitena ca |
viprāyujyata kausalyā phala kāle dhig astu mām

मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् ।
सौमित्रे यो अहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम्

mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam |
saumitre yo aham ambāyā dadmi śokam anantakam

मन्ये प्रीति विशिष्टा सा मत्तः लक्ष्मण सारिका ।
यस्याः तत् श्रूयते वाक्यम् शुक पादम् अरेर् दश

manye prīti viśiṣṭā sā mattaḥ lakṣmaṇa sārikā |
yasyāḥ tat śrūyate vākyam śuka pādam arer daśa

शोचन्त्याः च अल्प भाग्याया न किम्चित् उपकुर्वता ।
पुर्त्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिम् दम

śocantyāḥ ca alpa bhāgyāyā na kimcit upakurvatā |
purtreṇa kim aputrāyā mayā kāryam arim dama

अल्प भाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया ।
शेते परम दुह्ख आर्ता पतिता शोक सागरे

alpa bhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā |
śete parama duhkha ārtā patitā śoka sāgare

एको हि अहम् अयोध्याम् च पृथिवीम् च अपि लक्ष्मण ।
तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम्

eko hi aham ayodhyām ca pṛthivīm ca api lakṣmaṇa |
tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam

अधर्म भय भीतः च पर लोकस्य च अनघ ।
तेन लक्ष्मण न अद्य अहम् आत्मानम् अभिषेचये

adharma bhaya bhītaḥ ca para lokasya ca anagha |
tena lakṣmaṇa na adya aham ātmānam abhiṣecaye

एतत् अन्यच् च करुणम् विलप्य विजने बहु ।
अश्रु पूर्ण मुखो रामः निशि तूष्णीम् उपाविशत्

etat anyac ca karuṇam vilapya vijane bahu |
aśru pūrṇa mukho rāmaḥ niśi tūṣṇīm upāviśat

विलप्य उपरतम् रामम् गत अर्चिषम् इव अनलम् ।
समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः

vilapya uparatam rāmam gata arciṣam iva analam |
samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ

ध्रुवम् अद्य पुरी रामायोध्या युधिनाम् वर ।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गत चन्द्रा इव शर्वरी

dhruvam adya purī rāmāyodhyā yudhinām vara |
niṣprabhā tvayi niṣkrānte gata candrā iva śarvarī

न एतत् औपयिकम् राम यद् इदम् परितप्यसे ।
विषादयसि सीताम् च माम् चैव पुरुष ऋषभ

na etat aupayikam rāma yad idam paritapyase |
viṣādayasi sītām ca mām caiva puruṣa ṛṣabha

न च सीता त्वया हीना न च अहम् अपि राघव ।
मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इव उद्धृतौ

na ca sītā tvayā hīnā na ca aham api rāghava |
muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv iva uddhṛtau

न हि तातम् न शत्रुघ्नम् न सुमित्राम् परम् तप ।
द्रष्टुम् इच्चेयम् अद्य अहम् स्वर्गम् वा अपि त्वया विना

na hi tātam na śatrughnam na sumitrām param tapa |
draṣṭum icceyam adya aham svargam vā api tvayā vinā

ततस्तत्र सुखासीने नातिदूरे निरीक्ष्य ताम् ।
न्यग्रोधे सुकृताम् शय्याम् भेजाते धर्मवत्सलौ

tatastatra sukhāsīne nātidūre nirīkṣya tām |
nyagrodhe sukṛtām śayyām bhejāte dharmavatsalau

स लक्ष्मणस्य उत्तम पुष्कलम् वचो ।
निशम्य च एवम् वन वासम् आदरात् ।
समाः समस्ता विदधे परम् तपः ।
प्रपद्य धर्मम् सुचिराय राघवः

sa lakṣmaṇasya uttama puṣkalam vaco |
niśamya ca evam vana vāsam ādarāt |
samāḥ samastā vidadhe param tapaḥ |
prapadya dharmam sucirāya rāghavaḥ

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा ।
महाबलौ राघववम्शवर्धनौ ।
न तौ भयम् सम्भ्रममभ्युपेयतु ।
र्यथैव सिम्हौ गिरिसानुगोचरौ

tatastu tasmin vijane vane tadā |
mahābalau rāghavavamśavardhanau |
na tau bhayam sambhramamabhyupeyatu |
ryathaiva simhau girisānugocarau