सर्ग 52: सुमन्त्र की वापसी; गंगा पार

प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम्

prabhātāyām tu śarvaryām pṛthu vṛkṣā mahā yaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitrim lakṣmaṇam śubha lakṣaṇam

भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति

bhāskara udaya kālo ayam gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilaḥ tāta kūjati

बर्हिणानाम् च निर्घोषः श्रूयते नदताम् वने ।
तराम जाह्नवीम् सौम्य शीघ्रगाम् सागरम् गमाम्

barhiṇānām ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatām vane |
tarāma jāhnavīm saumya śīghragām sāgaram gamām

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः ।
गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrir mitra nandanaḥ |
guham āmantrya sūtam ca so atiṣṭhad bhrātur agrataḥ

स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत्

sa tu rāmasya vacanam niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhuya sacivānidamabravīt

अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् ।
सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर

asya vāhanasamyuktām karṇagrāhavatīm śubhām |
supratārām dṛḍhām tīrkhe śīgram nāvamupāhara

तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत्

tam niśamya samādeśam guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirām nāvam guhāya pratyavedayat

ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयम् नौर्देव भूयः किम् करवाणि ते

tataḥ saprāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyam naurdeva bhūyaḥ kim karavāṇi te

तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् ।
नौरियम् पुरुषव्याग्र! ताम् त्वमारोह सुव्रत!

tavāmarasutaprakhya tartum sāgaragām nadīm |
nauriyam puruṣavyāgra! tām tvamāroha suvrata!

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदम् वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति

athovāca mahātejā rāmo guhamidam vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti

ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ

tataḥ kalāpān samnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau |
jagmatur yena tau gangām sītayā saha rāghavau

रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् ।
किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत्

rāmam eva tu dharmajñam upagamya vinītavat |
kim aham karavāṇi iti sūtaḥ prānjalir abravīt

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रम् ।
स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रम् पुनरेव याहि ।
राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः

tato'bravīddāśarathiḥ sumantram |
spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghram punareva yāhi |
rājñaḥ sakāśe bhavacāpramattaḥ

निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम ।
रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम्

nivartasva iti uvāca enam etāvadd hi kṛtam mama |
ratham vihāya padbhyām tu gamiṣyāmi mahāvanam

आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत्

ātmānam tu abhyanujñātam avekṣya ārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣa vyāghram aikṣvākam idam abravīt

न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् ।
तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने

na atikrāntam idam loke puruṣeṇa iha kenacit |
tava sabhrātṛ bhāryasya vāsaḥ prākṛtavad vane

न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः ।
मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम्

na manye brahma carye asti svadhīte vā phala udayaḥ |
mārdava ārjavayoḥ vā api tvām ced vyasanam āgatam

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकाम्स् तु जयन्न् इव

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvam gatim prāpsyase vīra trīml lokāms tu jayann iva

वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः ।
कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः

vayam khalu hatā rāma ye tayā api upavancitāḥ |
kaikeyyā vaśam eṣyāmaḥ pāpāyā duhkha bhāginaḥ

इति ब्रुवन्न् आत्म समम् सुमन्त्रः सारथिस् तदा ।
दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम्

iti bruvann ātma samam sumantraḥ sārathis tadā |
dṛṣṭvā dura gatam rāmam duhkha ārtaḥ rurude ciram

ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् ।
रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम्

tataḥ tu vigate bāṣpe sūtam spṛṣṭa udakam śucim |
rāmaḥ tu madhuram vākyam punaḥ punar uvāca tam

इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु

ikṣvākūṇām tvayā tulyam suhṛdam na upalakṣaye |
yathā daśaratho rājā mām na śocet tathā kuru

शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः ।
काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते

śoka upahata cetāḥ ca vṛddhaḥ ca jagatī patiḥ |
kāma bhāra avasannaḥ ca tasmāt etat bravīmi te

यद् यद् आज्ञापयेत् किम्चित् स महात्मा मही पतिः ।
कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया

yad yad ājñāpayet kimcit sa mahātmā mahī patiḥ |
kaikeyyāḥ priya kāma artham kāryam tat avikānkṣayā

एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः ।
यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते

etat artham hi rājyāni praśāsati nara īśvarāḥ |
yad eṣām sarva kṛtyeṣu mano na pratihanyate

यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति ।
न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा

yadyathā sa mahā rājo na alīkam adhigaccati |
na ca tāmyati duhkhena sumantra kuru tat tathā

अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् ।
ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः

adṛṣṭa duhkham rājānam vṛddham āryam jita indriyam |
brūyāḥ tvam abhivādya eva mama hetor idam vacaḥ

न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा

na eva aham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāḥ cyutāḥ ca iti vane vatsyāmaha iti vā

चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान्

catur daśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇam mām ca sītām ca drakṣyasi kṣipram āgatān

एवम् उक्त्वा तु राजानम् मातरम् च सुमन्त्र मे ।
अन्याः च देवीः सहिताः कैकेयीम् च पुनः पुनः

evam uktvā tu rājānam mātaram ca sumantra me |
anyāḥ ca devīḥ sahitāḥ kaikeyīm ca punaḥ punaḥ

आरोग्यम् ब्रूहि कौसल्याम् अथ पाद अभिवन्दनम् ।
सीताया मम च आर्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च

ārogyam brūhi kausalyām atha pāda abhivandanam |
sītāyā mama ca āryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca

ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय ।
आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे

brūyāḥ ca hi mahā rājam bharatam kṣipram ānaya |
āgataḥ ca api bharataḥ sthāpyo nṛpa mate pade

भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च ।
अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति

bharatam ca pariṣvajya yauvarājye abhiṣicya ca |
asmat samtāpajam duhkham na tvām abhibhaviṣyati

भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः

bharataḥ ca api vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsv eva aviśeṣataḥ

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः

yathā ca tava kaikeyī sumitrā ca aviśeṣataḥ |
tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम्

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyam tvayā yatsukhamedhitum

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः ।
तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत्

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śoka karśitaḥ |
tat sarvam vacanam śrutvā snehāt kākutstham abravīt

यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः ।
भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि

yad aham na upacāreṇa brūyām snehāt aviklavaḥ |
bhaktimān iti tat tāvad vākyam tvam kṣantum arhasi

कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव

katham hi tvad vihīno aham pratiyāsyāmi tām purīm |
tava tāta viyogena putra śoka ākulām iva

सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी

sarāmam api tāvan me ratham dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmam ratham dṛṣṭvā vidīryeta api sā purī

दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् ।
सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे

dainyam hi nagarī gacced dṛṣṭvā śūnyam imam ratham |
sūta avaśeṣam svam sainyam hata vīram iva āhave

दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः

dūre api nivasantam tvām mānasena agrataḥ sthitam |
cintayantyo adya nūnam tvām nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ

दृष्टं तद्धि त्वया राम! यादृशम् त्वत्प्रवासने ।
प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma! yādṛśam tvatpravāsane |
prajānām samkulam vṛttam tvacchokaklāntacetasām

आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने ।
रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः

ārta nādo hi yaḥ pauraiḥ muktaḥ tat vipravāsane |
rathastham mām niśāmya eva kuryuḥ śata guṇam tataḥ

अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया ।
नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथाइति

aham kim ca api vakṣyāmi devīm tava sutaḥ mayā |
nītaḥ asau mātula kulam samtāpam mā kṛthāiti

असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् ।
कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः

asatyam api na eva aham brūyām vacanam īdṛśam |
katham apriyam eva aham brūyām satyam idam vacaḥ

मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः ।
कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः

mama tāvan niyogasthāḥ tvad bandhu jana vāhinaḥ |
katham ratham tvayā hīnam pravakṣyanti haya uttamāḥ

तन्न शक्ष्याम्यहम् गन्तुमयोध्याम् त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि

tanna śakṣyāmyaham gantumayodhyām tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi

यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि ।
सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया

yadi me yācamānasya tyāgam eva kariṣyasi |
saratho agnim pravekṣyāmi tyakta mātraiha tvayā

भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव

bhaviṣyanti vane yāni tapo vighna karāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava

तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् ।
आशम्से त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम्

tat kṛtena mayā prāptam ratha caryā kṛtam sukham |
āśamse tvat kṛtena aham vana vāsa kṛtam sukham

प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः

prasīda iccāmi te araṇye bhavitum pratyanantaraḥ |
prītyā abhihitam iccāmi bhava me patyanantaraḥ

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम्

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryām kariṣyanti prāpsyanti paramām gatim

तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम्

tava śuśrūṣaṇam mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyām deva lokam vā sarvathā prajahāmy aham

न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना ।
राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा

na hi śakyā praveṣṭum sā mayā ayodhyā tvayā vinā |
rāja dhānī mahā indrasya yathā duṣkṛta karmaṇā

वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः ।
यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः

vana vāse kṣayam prāpte mama eṣa hi mano rathaḥ |
yad anena rathena eva tvām vaheyam purīm punaḥ

चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा

catur daśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇa bhūtāni yāsyanti śataśaḥ tu tataḥ anyathā

भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि ।
भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि

bhṛtya vatsala tiṣṭhantam bhartṛ putra gate pathi |
bhaktam bhṛtyam sthitam sthityām tvam na mām hātum arhasi

एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः ।
रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत्

evam bahu vidham dīnam yācamānam punaḥ punaḥ |
rāmaḥ bhṛtya anukampī tu sumantram idam abravīt

जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल ।
शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः

jānāmi paramām bhaktim mayi te bhartṛ vatsala |
śṛṇu ca api yad artham tvām preṣayāmi purīm itaḥ

नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः

nagarīm tvām gatam dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayam gacced iti rāmaḥ vanam gataḥ

परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि ।
राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम्

parituṣṭā hi sā devi vana vāsam gate mayi |
rājānam na atiśanketa mithyā vādī iti dhārmikam

एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी ।
भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात्

eṣa me prathamaḥ kalpo yad ambā me yavīyasī |
bharata ārakṣitam sphītam putra rājyam avāpnuyāt

मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज ।
सम्दिष्टः च असि या अनर्थाम्स् ताम्स् तान् ब्रूयाः तथा तथा

mama priya artham rājñaḥ ca sarathaḥ tvam purīm vraja |
samdiṣṭaḥ ca asi yā anarthāms tāms tān brūyāḥ tathā tathā

इति उक्त्वा वचनम् सूतम् सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत्

iti uktvā vacanam sūtam sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guham vacanam aklībam rāmaḥ hetumad abravīt

नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने ।
अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः

nedānīm guha yogyo'yam vaso me sajane vane |
avaśyam hyāśrame vāsah kartavyastadgato vidhiḥ

सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च

so'ham gṛhītvā niyamam tapasvijanabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca

जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय ।
तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत्

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodha kṣīram ānaya |
tat kṣīram rāja putrāya guhaḥ kṣipram upāharat

लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्व मधारयत्

lakṣmaṇasya ātmanaḥ caiva rāmaḥ tena akaroj jaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatva madhārayat

तौ तदा चीर वसनौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अशोभेताम् ऋषि समौ भ्रातरौ राम रक्ष्मणौ

tau tadā cīra vasanau jaṭā maṇḍala dhāriṇau |
aśobhetām ṛṣi samau bhrātarau rāma rakṣmaṇau

ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत्

tataḥ vaikhānasam mārgam āsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratam ādiṣṭavān rāmaḥ sahāyam guham abravīt

अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम्

apramattaḥ bale kośe durge jana pade tathā |
bhavethā guha rājyam hi durārakṣatamam matam

ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः

tataḥ tam samanujñāya guham ikṣvāku nandanaḥ |
jagāma tūrṇam avyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ

स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत्

sa tu dṛṣṭvā nadī tīre nāvam ikṣvāku nandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragām gangām idam lakṣmaṇam abravīt

आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः ।
सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम्

āroha tvam nara vyāghra sthitām nāvam imām śanaiḥ |
sītām ca āropaya anvakṣam parigṛhya manasvinīm

स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवाम्स् ततः

sa bhrātuḥ śāsanam śrutvā sarvam apratikūlayan |
āropya maithilīm pūrvam āruroha ātmavāms tataḥ

अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः ।
ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत्

atha āruroha tejasvī svayam lakṣmaṇa pūrvajaḥ |
tataḥ niṣāda adhipatir guho jñātīn acodayat

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य ताम् ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tām tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ

आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः

ācamya ca yathāśāstram nadīm tām saha sītayā |
prāṇamatprītisamhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ

अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् ।
आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान्

anujñāya sumantram ca sabalam caiva tam guham |
āsthāya nāvam rāmaḥ tu codayām āsa nāvikān

ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता ।
शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात्

tataḥ taiḥ coditā sā nauḥ karṇa dhāra samāhitā |
śubha sphya vega abhihatā śīghram salilam atyagāt

मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता ।
वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत्

madhyam tu samanuprāpya bhāgīrathyāḥ tu aninditā |
vaidehī prānjalir bhūtvā tām nadīm idam abravīt

पुत्रः दशरथस्य अयम् महा राजस्य धीमतः ।
निदेशम् पालयतु एनम् गन्गे त्वद् अभिरक्षितः

putraḥ daśarathasya ayam mahā rājasya dhīmataḥ |
nideśam pālayatu enam gange tvad abhirakṣitaḥ

चतुर् दश हि वर्षाणि समग्राणि उष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति

catur daśa hi varṣāṇi samagrāṇi uṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati

ततः त्वाम् देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गन्गे सर्व काम समृद्धये

tataḥ tvām devi subhage kṣemeṇa punar āgatā |
yakṣye pramuditā gange sarva kāma samṛddhaye

त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे ।
भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे

tvam hi tripathagā devi brahma lokam samīkṣase |
bhāryā ca udadhi rājasya loke asmin sampradṛśyase

सा त्वाम् देवि नमस्यामि प्रशम्सामि च शोभने ।
प्राप्त राज्ये नर व्याघ्र शिवेन पुनर् आगते

sā tvām devi namasyāmi praśamsāmi ca śobhane |
prāpta rājye nara vyāghra śivena punar āgate

गवाम् शत सहस्राणि वस्त्राणि अन्नम् च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रिय चिकीर्षया

gavām śata sahasrāṇi vastrāṇi annam ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priya cikīrṣayā

सुराघटसहस्रेण माम्सभूतोदनेन च ।
यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता

surāghaṭasahasreṇa māmsabhūtodanena ca |
yakṣye tvām prayatā devi purīm punarupāgatā

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca

पुनरेव महाबाउर्मया भ्रात्रा च सम्गतः ।
अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे

punareva mahābāurmayā bhrātrā ca samgataḥ |
ayodhyām vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत्

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gangām aninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇam tīram kṣipram eva abhyupāgamat

तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः

tīram tu samanuprāpya nāvam hitvā nara ṛṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca param tapaḥ

अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् ।
भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा

atha abravīn mahā bāhuḥ sumitra ānanda vardhanam |
bhava samrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā

अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु

avaśyam rakṣaṇam kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrataḥ gacca saumitre sītā tvām anugaccatu

पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् ।
अद्य दुह्खम् तु वैदेही वन वासस्य वेत्स्यति

pṛṣṭhataḥ aham gamiṣyāmi tvām ca sītām ca pālayan |
adya duhkham tu vaidehī vana vāsasya vetsyati

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखम् तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkham tu vaidehī vanavāsasya vetsyati

प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् ।
विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति

praṇaṣṭajanasambādham kṣetrārāmavivarbitam |
viṣamam ca prapātam ca vanamadya pravekṣyati

श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरम् च सीताया राघवो रघनन्धनः

śrutvā rāmasya vacanam pratisthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaram ca sītāyā rāghavo raghanandhanaḥ

गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु ।
रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य ।
अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् ।
र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी

gatam tu gangā para pāram āśu |
rāmam sumantraḥ pratatam nirīkṣya |
adhva prakarṣāt vinivṛtta dṛṣṭir |
rmumoca bāṣpam vyathitaḥ tapasvī

स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् ।
स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः ।
क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्

sa lokapālapratimaprabhāvavām |
stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ |
krameṇa vatsān muditānupāgamat

तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् ।
वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् ।
आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ ।
वासाय काले ययतुर् वनः पतिम्

tau tatra hatvā caturaḥ mahā mṛgān |
varāham ṛśyam pṛṣatam mahā rurum |
ādāya medhyam tvaritam bubhukṣitau |
vāsāya kāle yayatur vanaḥ patim