सर्ग 51: लक्ष्मण गुह के साथ रात भर जागते हैं

तम् जाग्रतम् अदम्भेन भ्रातुर् अर्थाय लक्ष्मणम् ।
गुहः सम्ताप सम्तप्तः राघवम् वाक्यम् अब्रवीत्

tam jāgratam adambhena bhrātur arthāya lakṣmaṇam |
guhaḥ samtāpa samtaptaḥ rāghavam vākyam abravīt

इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्याम् राज पुत्र यथा सुखम्

iyam tāta sukhā śayyā tvad artham upakalpitā |
pratyāśvasihi sādhv asyām rāja putra yathā sukham

उचितः अयम् जनः सर्वः क्लेशानाम् त्वम् सुख उचितः ।
गुप्ति अर्थम् जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयम् निशाम्

ucitaḥ ayam janaḥ sarvaḥ kleśānām tvam sukha ucitaḥ |
gupti artham jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayam niśām

न हि रामात् प्रियतरः मम अस्ति भुवि कश्चन ।
ब्रवीम्य् एतत् अहम् सत्यम् सत्येन एव च ते शपे

na hi rāmāt priyataraḥ mama asti bhuvi kaścana |
bravīmy etat aham satyam satyena eva ca te śape

अस्य प्रसादात् आशम्से लोके अस्मिन् सुमहद् यशः ।
धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम्

asya prasādāt āśamse loke asmin sumahad yaśaḥ |
dharma avāptim ca vipulām artha avāptim ca kevalām

सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वतः ज्ञातिभिः सह

so aham priya sakham rāmam śayānam saha sītayā |
rakṣiṣyāmi dhanuṣ pāṇiḥ sarvataḥ jñātibhiḥ saha

न हि मे अविदितम् किम्चित् वने अस्मिमः चरतः सदा ।
चतुर् अन्गम् हि अपि बलम् सुमहत् प्रसहेमहि

na hi me aviditam kimcit vane asmimaḥ carataḥ sadā |
catur angam hi api balam sumahat prasahemahi

लक्ष्मणः तम् तदा उवाच रक्ष्यमाणाः त्वया अनघ ।
न अत्र भीता वयम् सर्वे धर्मम् एव अनुपश्यता

lakṣmaṇaḥ tam tadā uvāca rakṣyamāṇāḥ tvayā anagha |
na atra bhītā vayam sarve dharmam eva anupaśyatā

कथम् दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुम् जीवितम् वा सुखानि वा

katham dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
śakyā nidrā mayā labdhum jīvitam vā sukhāni vā

यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि ।
तम् पश्य सुख सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया

yo na deva asuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahitum yudhi |
tam paśya sukha samviṣṭam tṛṇeṣu saha sītayā

यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः ।
एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः

yo mantra tapasā labdho vividhaiḥ ca pariśramaiḥ |
eko daśarathasya eṣa putraḥ sadṛśa lakṣaṇaḥ

अस्मिन् प्रव्रजितः राजा न चिरम् वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति

asmin pravrajitaḥ rājā na ciram vartayiṣyati |
vidhavā medinī nūnam kṣipram eva bhaviṣyati

विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः ।
निर्घोष उपरतम् तात मन्ये राज निवेशनम्

vinadya sumahā nādam śrameṇa uparatāḥ striyaḥ |
nirghoṣa uparatam tāta manye rāja niveśanam

कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
न आशम्से यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीम् इमाम्

kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
na āśamse yadi jīvanti sarve te śarvarīm imām

जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया ।
तत् दुह्खम् यत् तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति

jīved api hi me mātā śatrughnasya anvavekṣayā |
tat duhkham yat tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati

अनुरक्त जन आकीर्णा सुख आलोक प्रिय आवहा ।
राज व्यसन सम्सृष्टा सा पुरी विनशिष्यति

anurakta jana ākīrṇā sukha āloka priya āvahā |
rāja vyasana samsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati

कथम् पुत्रम् महात्मानम् ज्येष्ठम् प्रियमपस्यतः ।
शरीरम् धारयुष्यान्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः

katham putram mahātmānam jyeṣṭham priyamapasyataḥ |
śarīram dhārayuṣyānti prāṇā rājño mahātmanaḥ

विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति ।
अनन्तरम् च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति

vinaṣṭe nṛpatau paścātkausalyā vinaśiṣyati |
anantaram ca mātā'pi mama nāśamupaiṣyati

अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति

atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham |
rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati

सिद्ध अर्थाः पितरम् वृत्तम् तस्मिन् काले हि उपस्थिते ।
प्रेत कार्येषु सर्वेषु सम्स्करिष्यन्ति भूमिपम्

siddha arthāḥ pitaram vṛttam tasmin kāle hi upasthite |
preta kāryeṣu sarveṣu samskariṣyanti bhūmipam

रम्य चत्वर सम्स्थानाम् सुविभक्त महा पथाम् ।
हर्म्य प्रसाद सम्पन्नाम् गणिका वर शोभिताम्

ramya catvara samsthānām suvibhakta mahā pathām |
harmya prasāda sampannām gaṇikā vara śobhitām

रथ अश्व गज सम्बाधाम् तूर्य नाद विनादिताम् ।
सर्व कल्याण सम्पूर्णाम् हृष्ट पुष्ट जन आकुलाम्

ratha aśva gaja sambādhām tūrya nāda vināditām |
sarva kalyāṇa sampūrṇām hṛṣṭa puṣṭa jana ākulām

आराम उद्यान सम्पन्नाम् समाज उत्सव शालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राज धानीम् पितुर् मम

ārāma udyāna sampannām samāja utsava śālinīm |
sukhitā vicariṣyanti rāja dhānīm pitur mama

अपि जीवेद्धशरथो वनवासात्पुनर्वयम् ।
प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम्

api jīveddhaśaratho vanavāsātpunarvayam |
pratyāgamya mahātmānamapi paśyema suvratam

अपि सत्य प्रतिज्ञेन सार्धम् कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते वन वासे अस्मिन्न् अयोध्याम् प्रविशेमहि

api satya pratijñena sārdham kuśalinā vayam |
nivṛtte vana vāse asminn ayodhyām praviśemahi

परिदेवयमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः ।
तिष्ठतः राज पुत्रस्य शर्वरी सा अत्यवर्तत

paridevayamānasya duhkha ārtasya mahātmanaḥ |
tiṣṭhataḥ rāja putrasya śarvarī sā atyavartata

तथा हि सत्यम् ब्रुवति प्रजा हिते ।
नर इन्द्र पुत्रे गुरु सौहृदात् गुहः ।
मुमोच बाष्पम् व्यसन अभिपीडितः ।
ज्वरा आतुरः नागैव व्यथा आतुरः

tathā hi satyam bruvati prajā hite |
nara indra putre guru sauhṛdāt guhaḥ |
mumoca bāṣpam vyasana abhipīḍitaḥ |
jvarā āturaḥ nāgaiva vyathā āturaḥ