सर्ग 50: अयोध्या से विदा; शृङ्गवेरपुर में गुह

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मण पूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्ञ्लिर्वाक्वमब्रवीत्

viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇa pūrvajaḥ |
ayodhyābhimukho dhīmān prāññlirvākvamabravīt

आपृच्छे त्वाम् पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वाम् पालयन्त्यावसन्ति च

āpṛcche tvām purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |
daivatāni ca yāni tvām pālayantyāvasanti ca

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्ध्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सम्गतः

nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |
punardhrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha samgataḥ

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदम् जनम्

tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |
aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadam janam

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हम् मयि वह् कृतः ।
चिरम् दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये

anukrośo dayā caiva yathārham mayi vah kṛtaḥ |
ciram duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye

तेऽभिवाद्य महात्मानम् कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरम् व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित्

te'bhivādya mahātmānam kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
vilapanto narā ghoram vyatiṣṭhanta kvacit kvacit

तथा विलपताम् तेषामतृप्तानाम् च राघवः ।
अचक्षुरिषयम् प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे

tathā vilapatām teṣāmatṛptānām ca rāghavaḥ |
acakṣuriṣayam prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्याम् श्चैत्ययूपसमावृतान्

tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |
akutaścidbhayān ramyām ścaityayūpasamāvṛtān

उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्

udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |
tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān

लक्षणीयान्न रेम्द्राणाम् ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत

lakṣaṇīyānna remdrāṇām brahmaghoṣābhināditān |
rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata

मध्येन मुदितम् स्फीतम् रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यम् भोग्यम् नरेन्द्राणाम् ययौ धृतिमताम् वरः

madhyena muditam sphītam ramyodyānasamākulam |
rājyam bhogyam narendrāṇām yayau dhṛtimatām varaḥ

तत्र त्रिपथगाम् दिव्याम् शिव तोयाम् अशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गन्गाम् पुण्याम् ऋषि निसेविताम्

tatra tripathagām divyām śiva toyām aśaivalām |
dadarśa rāghavo gangām puṇyām ṛṣi nisevitām

आश्रमैरविदूर्स्थैः श्रीमद्भिः समलम् कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोह्रदाम् शिवाम्

āśramairavidūrsthaiḥ śrīmadbhiḥ samalam kṛtām |
kāle'psarobhirhṛṣṭābhiḥ sevitāmbhohradām śivām

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम्

devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |
nāgagandharvapatnībhiḥ sevitām satatam śivām

देवाक्रीडशताकीर्णाम् देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमाम् विख्याताम् देवपद्मिनीम्

devākrīḍaśatākīrṇām devodyānaśatāyutām |
devārthamākāśagamām vikhyātām devapadminīm

जलघाताट्टहासोग्राम् फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलाम् क्वचिदावर्तशोभिताम्

jalaghātāṭṭahāsogrām phenanirmalahāsinīm |
kvacidveṇīkṛtajalām kvacidāvartaśobhitām

क्वचित्स्तिमितगम्भीराम् क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषाम् क्वचिद्भैरवनिस्वनाम्

kvacitstimitagambhīrām kvacidvegajalākulām |
kvacidgambhīranirghoṣām kvacidbhairavanisvanām

देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम्

devasamghāplutajalām nirmalotpalaśobhitām |
kvacidābhogapulinām kvacinnarmalavālukām

हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् ।
सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम्

hamsa sarasa samghuṣṭām cakra vāka upakūjitām |
sadāmadaiśca vihagairabhisamnāditām tarām

क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम्

kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhiriva śobhitām |
kvacitphullotpalacchannām kvacitpadmavanākulām

क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित्

kvacitkumudaṣṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |
nānāpuṣparajodhvastām samadāmiva ca kvacit

व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः

vyapetamalasamghātām maṇinirmaladarśanām |
diśāgajairvanagajairmattaiśca varavāraṇaiḥ

देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः

devopavāhyaśca muhuḥ samnāditavanāntarām |
pramadāmiva yatne na bhūṣitām bhūṣaṇottamaiḥ

फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा ।
शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम्

phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvaṛtām gulmaiddvijaistathā |
śimśumaraiḥ ca nakraiḥ ca bhujamgaiḥ ca niṣevitām

विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् ।
ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा

viṣṇupādacyutām divyāmapāpām pāpanāśinīm |
tām śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭām sāgaratejasā

समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति

samudramahīṣīm gaṅgām sārasakrauñcanāditām |
āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuram prati

ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः ।
सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे

tām ūrmi kalila āvartām anvavekṣya mahā rathaḥ |
sumantram abravīt sūtam iha eva adya vasāmahe

अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् ।
सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे

avidūrāt ayam nadyā bahu puṣpa pravālavān |
sumahān ingudī vṛkṣo vasāmaḥ atra eva sārathe

द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम्

drakṣyāmaḥ saritām śreṣṭhām sammānyasalilām śivām |
devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām

लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् ।
उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः

lakṣaṇaḥ ca sumantraḥ ca bāḍham iti eva rāghavam |
uktvā tam ingudī vṛkṣam tadā upayayatur hayaiḥ

रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः

rāmaḥ abhiyāya tam ramyam vṛkṣam ikṣvāku nandanaḥ |
rathāt avātarat tasmāt sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ

सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् ।
वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः

sumantraḥ api avatīrya eva mocayitvā haya uttamān |
vṛkṣa mūla gatam rāmam upatasthe kṛta anjaliḥ

तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा ।
निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः

tatra rājā guho nāma rāmasya ātma samaḥ sakhā |
niṣāda jātyo balavān sthapatiḥ ca iti viśrutaḥ

स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् ।
वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः

sa śrutvā puruṣa vyāghram rāmam viṣayam āgatam |
vṛddhaiḥ parivṛtaḥ amātyaiḥ jñātibhiḥ ca api upāgataḥ

ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः

tataḥ niṣāda adhipatim dṛṣṭvā dūrāt avasthitam |
saha saumitriṇā rāmaḥ samāgaccad guhena saḥ

तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् ।
यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते

tam ārtaḥ sampariṣvajya guho rāghavam abravīt |
yathā ayodhyā tathā idam te rāma kim karavāṇi te

ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् ।
ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् ।
अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह

īdṛśam hi mahābāho kaḥ prapsyatyatithim priyam |
tataḥ guṇavad anna adyam upādāya pṛthag vidham |
arghyam ca upānayat kṣipram vākyam ca idam uvāca ha

स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही ।
वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः

svāgatam te mahā bāho tava iyam akhilā mahī |
vayam preṣyā bhavān bhartā sādhu rājyam praśādhi naḥ

भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् ।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते

bhakṣyam bhojyam ca peyam ca lehyam ca idam upasthitam |
śayanāni ca mukhyāni vājinām khādanam ca te

गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह

guham eva bruvāṇam tam rāghavaḥ pratyuvāca ha

अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च

arcitāḥ caiva hṛṣṭāḥ ca bhavatā sarvathā vayam |
padbhyām abhigamāc caiva sneha samdarśanena ca

भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामिअरोगम् सह बान्धवैः

bhujābhyām sādhu vṛttābhyām pīḍayan vākyam abravīt |
diṣṭyā tvām guha paśyāmiarogam saha bāndhavaiḥ

अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ।
यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे

api te kūśalam rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca |
yat tu idam bhavatā kimcit prītyā samupakalpitam |
sarvam tat anujānāmi na hi varte pratigrahe

कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् ।
विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम्

kuśa cīra ajina dharam phala mūla aśanam ca mām |
viddhi praṇihitam dharme tāpasam vana gocaram

अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् ।
एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः

aśvānām khādanena aham arthī na anyena kenacit |
etāvatā atra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ

एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे ।
एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः

ete hi dayitā rājñaḥ pitur daśarathasya me |
etaiḥ suvihitaiḥ aśvaiḥ bhaviṣyāmy aham arcitaḥ

अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् ।
गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति

aśvānām pratipānam ca khādanam caiva so anvaśāt |
guhaḥ tatra eva puruṣāms tvaritam dīyatām iti

ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम्

tataḥ cīra uttara āsangaḥ samdhyām anvāsya paścimām |
jalam eva ādade bhojyam lakṣmaṇena āhṛtam svayam

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः

tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |
sabhāryasya tataḥ abhyetya tasthau vṛṣkam upāśritaḥ

गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः

guho api saha sūtena saumitrim anubhāṣayan |
anvajāgrat tataḥ rāmam apramattaḥ dhanur dharaḥ

तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः ।
यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः ।
अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा ।
तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी

tathā śayānasya tataḥ asya dhīmataḥ |
yaśasvino dāśarather mahātmanaḥ |
adṛṣṭa duhkhasya sukha ucitasya sā |
tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī