सर्ग 49: राम कोसल की सीमा पार करते हैं

रामः अपि रात्रि शेषेण तेन एव महद् अन्तरम् ।
जगाम पुरुष व्याघ्रः पितुर् आज्ञाम् अनुस्मरन्

rāmaḥ api rātri śeṣeṇa tena eva mahad antaram |
jagāma puruṣa vyāghraḥ pitur ājñām anusmaran

तथैव गच्चतः तस्य व्यपायात् रजनी शिवा ।
उपास्य स शिवाम् सम्ध्याम् विषय अन्तम् व्यगाहत

tathaiva gaccataḥ tasya vyapāyāt rajanī śivā |
upāsya sa śivām samdhyām viṣaya antam vyagāhata

ग्रामान् विकृष्ट सीमान् तान् पुष्पितानि वनानि च ।
पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् शरैः इव हय उत्तमैः

grāmān vikṛṣṭa sīmān tān puṣpitāni vanāni ca |
paśyann atiyayau śīghram śaraiḥ iva haya uttamaiḥ

शृण्वन् वाचो मनुष्याणाम् ग्राम सम्वास वासिनाम् ।
राजानम् धिग् दशरथम् कामस्य वशम् आगतम्

śṛṇvan vāco manuṣyāṇām grāma samvāsa vāsinām |
rājānam dhig daśaratham kāmasya vaśam āgatam

हा नृशम्स अद्य कैकेयी पापा पाप अनुबन्धिनी ।
तीक्ष्णा सम्भिन्न मर्यादा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते

hā nṛśamsa adya kaikeyī pāpā pāpa anubandhinī |
tīkṣṇā sambhinna maryādā tīkṣṇe karmaṇi vartate

या पुत्रम् ईदृशम् राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् ।
वन वासे महा प्राज्ञम् सानुक्रोशम् अतन्द्रितम्

yā putram īdṛśam rājñaḥ pravāsayati dhārmikam |
vana vāse mahā prājñam sānukrośam atandritam

कथम् नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी ।
सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति

katham nāma mahābhāgā sītā janakanandinī |
sadā sukheṣvabhiratā duḥkhānyanubhaviṣyati

अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुत प्रियम् ।
प्रजानामनघम् रामम् परित्यक्तुमिहेच्छति

aho daśaratho rājā nisnehaḥ svasuta priyam |
prajānāmanagham rāmam parityaktumihecchati

एता वाचो मनुष्याणाम् ग्राम सम्वास वासिनाम् ।
शृण्वन्न् अति ययौ वीरः कोसलान् कोसल ईश्वरः

etā vāco manuṣyāṇām grāma samvāsa vāsinām |
śṛṇvann ati yayau vīraḥ kosalān kosala īśvaraḥ

ततः वेद श्रुतिम् नाम शिव वारि वहाम् नदीम् ।
उत्तीर्य अभिमुखः प्रायात् अगस्त्य अध्युषिताम् दिशम्

tataḥ veda śrutim nāma śiva vāri vahām nadīm |
uttīrya abhimukhaḥ prāyāt agastya adhyuṣitām diśam

गत्वा तु सुचिरम् कालम् ततः शीत जलाम् नदीम् ।
गोमतीम् गोयुत अनूपाम् अतरत् सागरम् गमाम्

gatvā tu suciram kālam tataḥ śīta jalām nadīm |
gomatīm goyuta anūpām atarat sāgaram gamām

गोमतीम् च अपि अतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैः हयैः ।
मयूर हम्स अभिरुताम् ततार स्यन्दिकाम् नदीम्

gomatīm ca api atikramya rāghavaḥ śīghragaiḥ hayaiḥ |
mayūra hamsa abhirutām tatāra syandikām nadīm

स महीम् मनुना राज्ञा दत्ताम् इक्ष्वाकवे पुरा ।
स्फीताम् राष्ट्र आवृताम् रामः वैदेहीम् अन्वदर्शयत्

sa mahīm manunā rājñā dattām ikṣvākave purā |
sphītām rāṣṭra āvṛtām rāmaḥ vaidehīm anvadarśayat

सूतैति एव च आभाष्य सारथिम् तम् अभीक्ष्णशः ।
हम्स मत्त स्वरः श्रीमान् उवाच पुरुष ऋषभः

sūtaiti eva ca ābhāṣya sārathim tam abhīkṣṇaśaḥ |
hamsa matta svaraḥ śrīmān uvāca puruṣa ṛṣabhaḥ

कदा अहम् पुनर् आगम्य सरय्वाः पुष्पिते वने ।
मृगयाम् पर्याटष्यामि मात्रा पित्रा च सम्गतः

kadā aham punar āgamya sarayvāḥ puṣpite vane |
mṛgayām paryāṭaṣyāmi mātrā pitrā ca samgataḥ

न अत्यर्थम् अभिकान्क्षामि मृगयाम् सरयू वने ।
रतिर् हि एषा अतुला लोके राज ऋषि गण सम्मता

na atyartham abhikānkṣāmi mṛgayām sarayū vane |
ratir hi eṣā atulā loke rāja ṛṣi gaṇa sammatā

राजर्षीणाम् हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थम् मृगया वने ।
काले कृताम् ताम् मनुजैर्धन्विनामभिकाङ्क्षिताम्

rājarṣīṇām hi loke'smin ratyartham mṛgayā vane |
kāle kṛtām tām manujairdhanvināmabhikāṅkṣitām

स तम् अध्वानम् ऐक्ष्वाकः सूतम् मधुरया गिरातम् तम् अर्थम् अभिप्रेत्य ययौवाक्यम् उदीरयन्

sa tam adhvānam aikṣvākaḥ sūtam madhurayā girātam tam artham abhipretya yayauvākyam udīrayan