सर्ग 4: पुष्य नक्षत्र में अभिषेक; राम कौसल्या के पास

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम्

gateṣvatha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ |
mantrayitvā tataścakre niścayajñaḥ sa niścayam

श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।
रामो राजीवपत्राक्षो युवराज इति प्रभुः

śva eva puṣyo bhavitā śvo'bhiṣecyastu me sutaḥ |
rāmo rājīvapatrākṣo yuvarāja iti prabhuḥ

अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा ।
सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय

athāntargṛhamāviśya rājā daśarathastadā |
sūtamāmantrayāmāsa rāmaṃ punarihānaya

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः

pratigṛhya tu tadvākyaṃ sūtaḥ punarupāyayau |
rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmamānayituṃ punaḥ

द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः ।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत्

dvāḥsthairāveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ |
śrutvaiva cāpi rāmastaṃ prāptaṃ śaṅkānvito'bhavat

प्रवेश्य चैनं त्वरितो रामो वचनमब्रवीत् ।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः

praveśya cainaṃ tvarito rāmo vacanamabravīt |
yadāgamanakṛtyaṃ te bhūyastadbrūhyaśeṣataḥ

तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
श्रुत्वा प्रमाणं तत्र त्वं गमनायेतराय वा

tamuvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭumicchati |
śrutvā pramāṇaṃ tatra tvaṃ gamanāyetarāya vā

इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽपि त्वरयान्वितः ।
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम्

iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo'pi tvarayānvitaḥ |
prayayau rājabhavanaṃ punardraṣṭuṃ nareśvaram

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।
प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम्

taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ |
praveśayāmāsa gṛhaṃ vivakṣuḥ priyamuttamam

प्रविशन्नेव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः ।
ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

praviśanneva ca śrīmān rāghavo bhavanaṃ pituḥ |
dadarśa pitaraṃ dūrāt praṇipatya kṛtāñjaliḥ

प्रणमन्तं तमुत्थाप्य सम्परिष्वज्य भूमिपः ।
प्रदिश्य चासनं चास्मै रामं च पुनरब्रवीत्

praṇamantaṃ tamutthāpya sampariṣvajya bhūmipaḥ |
pradiśya cāsanaṃ cāsmai rāmaṃ ca punarabravīt

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा यथेप्सिताः ।
अन्नवद्भिः क्रतुशतैर्यथेष्टं भूरिदक्षिणैः

rāma vṛddho'smi dīrghāyurbhuktā bhogā yathepsitāḥ |
annavadbhiḥ kratuśatairyatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम

jātamiṣṭamapatyaṃ me tvamadyānupamaṃ bhuvi |
dattamiṣṭamadhītaṃ ca mayā puruṣasattama

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि ।
देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽऽत्मनः

anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhānyapi |
devarṣipitṛviprāṇāmanṛṇo'smi tathā''tmanaḥ

न किंचिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।
अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि

na kiṃcinmama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt |
ato yattvāmahaṃ brūyāṃ tanme tvaṃ kartumarhasi

अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक

adya prakṛtayaḥ sarvāstvāmicchanti narādhipam |
atastvāṃ yuvarājānamabhiṣekṣyāmi putraka

अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि राघव ।
सनिर्घाता दिवोल्काश्च पतन्ति हि महास्वनाः

api cādyāśubhān rāma svapnān paśyāmi rāghava |
sanirghātā divolkāśca patanti hi mahāsvanāḥ

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणग्रहैः ।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः

avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇagrahaiḥ |
āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ

प्रायेण च निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।
राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां चापदमृच्छति

prāyeṇa ca nimittānāmīdṛśānāṃ samudbhave |
rājā hi mṛtyumāpnoti ghorāṃ cāpadamṛcchati

तद् यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव ।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः

tad yāvadeva me ceto na vimuhyati rāghava |
tāvadevābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगमत् पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुम् ।
श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः

adya candro'bhyupagamat puṣyāt pūrvaṃ punarvasum |
śvaḥ puṣyayogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ

तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।
श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप

tatra puṣye'bhiṣiñcasva manastvarayatīva mām |
śvastvāhamabhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa

तस्मात् त्वयाद्यप्रभृति निशेयं नियतात्मना ।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना

tasmāt tvayādyaprabhṛti niśeyaṃ niyatātmanā |
saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि

suhṛdaścāpramattāstvāṃ rakṣantvadya samantataḥ |
bhavanti bahuvighnāni kāryāṇyevaṃvidhāni hi

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम

viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ |
tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः ।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः

kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ |
jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ

किं नु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतम् ।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव

kiṃ nu cittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matam |
satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava

इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद् गृहम्

ityuktaḥ so'bhyanujñātaḥ śvobhāvinyabhiṣecane |
vrajeti rāmaḥ pitaramabhivādyābhyayād gṛham

प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञाऽऽदिष्टेऽभिषेचने ।
तत्क्षणादेव निष्क्रम्य मातुरन्तःपुरं ययौ

praviśya cātmano veśma rājñā''diṣṭe'bhiṣecane |
tatkṣaṇādeva niṣkramya māturantaḥpuraṃ yayau

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम्

tatra tāṃ pravaṇāmeva mātaraṃ kṣaumavāsinīm |
vāgyatāṃ devatāgāre dadarśāyācatīṃ śriyam

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा ।
सीता चानयिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम्

prāgeva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇastathā |
sītā cānayitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam

तस्मिन् कालेऽपि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।
सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च

tasmin kāle'pi kausalyā tasthāvāmīlitekṣaṇā |
sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca

श्रुत्वा पुष्ये च पुत्रस्य यौवराज्येऽभिषेचनम् ।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम्

śrutvā puṣye ca putrasya yauvarājye'bhiṣecanam |
prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं वरम्

tathā saniyamāmeva so'bhigamyābhivādya ca |
uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃstāmidaṃ varam

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः

amba pitrā niyukto'smi prajāpālanakarmaṇi |
bhavitā śvo'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ

सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
एवमुक्तमुपाध्यायैः स हि मामुक्तवान् पिता

sītayāpyupavastavyā rajanīyaṃ mayā saha |
evamuktamupādhyāyaiḥ sa hi māmuktavān pitā

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने ।
तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय

yāni yānyatra yogyāni śvobhāvinyabhiṣecane |
tāni me maṅgalānyadya vaidehyāścaiva kāraya

एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकांक्षितम् ।
हर्षबाष्पाकुलं वाक्यमिदं राममभाषत

etacchrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṃkṣitam |
harṣabāṣpākulaṃ vākyamidaṃ rāmamabhāṣata

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।
ज्ञातीन् मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय

vatsa rāma ciraṃ jīva hatāste paripanthinaḥ |
jñātīn me tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāśca nandaya

कल्याणे बत नक्षत्रे मया जातोऽसि पुत्रक ।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता

kalyāṇe bata nakṣatre mayā jāto'si putraka |
yena tvayā daśaratho guṇairārādhitaḥ pitā

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।
येयमिक्ष्वाकुराजश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति

amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe |
yeyamikṣvākurājaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati

इत्येवमुक्तो मात्रा तु रामो भ्रातरमब्रवीत् ।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव

ityevamukto mātrā tu rāmo bhrātaramabravīt |
prāñjaliṃ prahvamāsīnamabhivīkṣya smayanniva

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम् ।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता

lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām |
dvitīyaṃ me'ntarātmānaṃ tvāmiyaṃ śrīrupasthitā

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान् राज्यफलानिच ।
जीवितं चापि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये

saumitre bhuṅkṣva bhogāṃstvamiṣṭān rājyaphalānica |
jīvitaṃ cāpi rājyaṃ ca tvadarthamabhikāmaye

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च ययौ स्वं च निवेशनम्

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāvabhivādya ca |
abhyanujñāpya sītāṃ ca yayau svaṃ ca niveśanam