सर्ग 3: दशरथ अभिषेक की आज्ञा देकर राम को समझाते हैं

तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।
प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः

teṣāmañjalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ |
pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ

aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama |
yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthamicchatha

इति प्रत्यर्चितान् राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्

iti pratyarcitān rājā brāhmaṇānidamabravīt |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām

चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्

caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |
yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām

राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।
शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः

rājñastūparate vākye janaghoṣo mahānabhūt |
śanaistasmin praśānte ca janaghoṣe janādhipaḥ

वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ।
अभिषेकाय रामस्य यत् कर्म सपरिच्छदम्

vasiṣṭhaṃ muniśārdūlaṃ rājā vacanamabravīt |
abhiṣekāya rāmasya yat karma saparicchadam

तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि ।
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः

tadadya bhagavan sarvamājñāpayitumarhasi |
tacchrutvā bhūmipālasya vasiṣṭho munisattamaḥ

आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन् ।
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि

ādideśāgrato rājñaḥ sthitān yuktān kṛtāñjalīn |
suvarṇādīni ratnāni balīn sarvauṣadhīrapi

शुक्लमाल्यानि लाजांश्च पृथक् च मधुसर्पिषी ।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि

śuklamālyāni lājāṃśca pṛthak ca madhusarpiṣī |
ahatāni ca vāsāṃsi rathaṃ sarvāyudhānyapi

चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।
चामरव्यजने चोभे ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्

caturaṅgabalaṃ caiva gajaṃ ca śubhalakṣaṇam |
cāmaravyajane cobhe dhvajaṃ chatraṃ ca pāṇḍuram

शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम् ।
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च

śataṃ ca śātakumbhānāṃ kumbhānāmagnivarcasām |
hiraṇyaśṛṅgamṛṣabhaṃ samagraṃ vyāghracarma ca

यच्चान्यत् किंचिदेष्टव्यं तत् सर्वमुपकल्प्यताम् ।
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः

yaccānyat kiṃcideṣṭavyaṃ tat sarvamupakalpyatām |
upasthāpayata prātaragnyagāre mahīpateḥ

अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ।
चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः

antaḥpurasya dvārāṇi sarvasya nagarasya ca |
candanasragbhirarcyantāṃ dhūpaiśca ghrāṇahāribhiḥ

प्रशस्तमन्नं गुणवद् दधिक्षीरोपसेचनम् ।
द्विजानां शतसाहस्रं यत्प्रकाममलं भवेत्

praśastamannaṃ guṇavad dadhikṣīropasecanam |
dvijānāṃ śatasāhasraṃ yatprakāmamalaṃ bhavet

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम् ।
घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः

satkṛtya dvijamukhyānāṃ śvaḥ prabhāte pradīyatām |
ghṛtaṃ dadhi ca lājāśca dakṣiṇāścāpi puṣkalāḥ

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च

sūrye'bhyuditamātre śvo bhavitā svastivācanam |
brāhmaṇāśca nimantryantāṃ kalpyantāmāsanāni ca

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् ।
सर्वे च तालापचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः

ābadhyantāṃ patākāśca rājamārgaśca sicyatām |
sarve ca tālāpacarā gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ

कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ।
देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः

kakṣyāṃ dvitīyāmāsādya tiṣṭhantu nṛpaveśmanaḥ |
devāyatanacaityeṣu sānnabhakṣyāḥ sadakṣiṇāḥ

उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक् ।
दीर्घासिबद्धगोधाश्च संनद्धा मृष्टवाससः

upasthāpayitavyāḥ syurmālyayogyāḥ pṛthakpṛthak |
dīrghāsibaddhagodhāśca saṃnaddhā mṛṣṭavāsasaḥ

महाराजाङ्गनं शूराः प्रविशन्तु महोदयम् ।
एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ

mahārājāṅganaṃ śūrāḥ praviśantu mahodayam |
evaṃ vyādiśya viprau tu kriyāstatra viniṣṭhitau

चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।
कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम्

cakratuścaiva yaccheṣaṃ pārthivāya nivedya ca |
kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim

यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजोत्तमौ ।
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत्

yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijottamau |
tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanamabravīt

रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ।
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्

rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti |
sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt

रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम् ।
अथ तत्र सहासीनास्तदा दशरथं नृपम्

rāmaṃ tatrānayāṃcakre rathena rathināṃ varam |
atha tatra sahāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam

प्राच्योदीच्या प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ।
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः

prācyodīcyā pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ |
mlecchāścāryāśca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ

उपासांचक्रिरे सर्वे तं देवा वासवं यथा ।
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः

upāsāṃcakrire sarve taṃ devā vāsavaṃ yathā |
teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ

प्रासादस्थो दशरथो ददर्शायान्तमात्मजम् ।
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्

prāsādastho daśaratho dadarśāyāntamātmajam |
gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam

दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ।
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्

dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam |
candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam

रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः

rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam |
gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ

न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ।
अवतार्य सुमन्त्रस्तु राघवं स्यन्दनोत्तमात्

na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ |
avatārya sumantrastu rāghavaṃ syandanottamāt

पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं रघुनन्दनः

pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt |
sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ raghunandanaḥ

आरुरोह नृपं द्रष्टुं सहसा तेन राघवः ।
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके

āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ sahasā tena rāghavaḥ |
sa prāñjalirabhipretya praṇataḥ piturantike

नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः ।
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः

nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ |
taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ

गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ।
तस्मै चाभ्युद्यतं सम्यङ्मणिकाञ्चनभूषितम्

gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam |
tasmai cābhyudyataṃ samyaṅmaṇikāñcanabhūṣitam

दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ।
तथाऽऽसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः

dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam |
tathā''sanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ

स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ।
तेन विभ्राजिता तत्र सा सभापि व्यरोचत

svayaiva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ |
tena vibhrājitā tatra sā sabhāpi vyarocata

विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ।
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्

vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā |
taṃ paśyamāno nṛpatistutoṣa priyamātmajam

अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ।
स तं सुस्थितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः

alaṃkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam |
sa taṃ susthitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ

उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ।
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः

uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kaśyapaḥ |
jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ

उत्पन्नस्त्वं गुणज्येष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ।
त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः

utpannastvaṃ guṇajyeṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ |
tvayā yataḥ prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ

तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ।
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति

tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi |
kāmatastvaṃ prakṛtyaiva nirṇīto guṇavāniti

गुणवत्यपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ।
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः

guṇavatyapi tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam |
bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ

कामक्रोधसमुत्थानि त्यजस्व व्यसनानि च ।
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा

kāmakrodhasamutthāni tyajasva vyasanāni ca |
parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā

अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रजाश्चैवानुरञ्जय ।
कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा संनिचयान् बहून्

amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prajāścaivānurañjaya |
koṣṭhāgārāyudhāgāraiḥ kṛtvā saṃnicayān bahūn

इष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः

iṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm |
tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtamivāmarāḥ

तस्मात् पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैवं समाचर ।
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः

tasmāt putra tvamātmānaṃ niyamyaivaṃ samācara |
tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ

त्वरिताः शीघ्रमागत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ।
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च

tvaritāḥ śīghramāgatya kausalyāyai nyavedayan |
sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca

व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ।
अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ।
ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः

vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā |
athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ |
yayau svaṃ dyutimad veśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त-
च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु ।
नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा
देवान् समानर्चुरभिप्रहृष्टाः

te cāpi paurā nṛpatervacasta-
cchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāśu |
narendramāmantrya gṛhāṇi gatvā
devān samānarcurabhiprahṛṣṭāḥ