सर्ग 38: राम कौसल्या को पिता के संरक्षण में सौंपते हैं

तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत् ।
प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक् त्वां दशरथं त्विति

tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyāmanāthavat |
pracukrośa janaḥ sarvo dhik tvāṃ daśarathaṃ tviti

तेन तत्र प्रणादेन दुःखितः स महीपतिः ।
चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः

tena tatra praṇādena duḥkhitaḥ sa mahīpatiḥ |
ciccheda jīvite śraddhāṃ dharme yaśasi cātmanaḥ

स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत् ।
कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति

sa niḥśvasyoṣṇamaikṣvākastāṃ bhāryāmidamabravīt |
kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantumarhati

सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता ।
नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम

sukumārī ca bālā ca satataṃ ca sukhocitā |
neyaṃ vanasya yogyeti satyamāha gururmama

इयं हि कस्यापि करोति किंचित्
तपस्विनी राजवरस्य पुत्री ।
या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये
स्थिता विसंज्ञा श्रमणीव काचित्

iyaṃ hi kasyāpi karoti kiṃcit
tapasvinī rājavarasya putrī |
yā cīramāsādya janasya madhye
sthitā visaṃjñā śramaṇīva kācit

चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या
नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा ।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री
वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः

cīrāṇyapāsyājjanakasya kanyā
neyaṃ pratijñā mama dattapūrvā |
yathāsukhaṃ gacchatu rājaputrī
vanaṃ samagrā saha sarvaratnaiḥ

अजीवनार्हेण मया नृशंसा
कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत् ।
त्वया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत्
तन्मा दहेद् वेणुमिवात्मपुष्पम्

ajīvanārheṇa mayā nṛśaṃsā
kṛtā pratijñā niyamena tāvat |
tvayā hi bālyāt pratipannametat
tanmā dahed veṇumivātmapuṣpam

रामेण यदि ते पापे किंचित्कृतमशोभनम् ।
अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे

rāmeṇa yadi te pāpe kiṃcitkṛtamaśobhanam |
apakāraḥ ka iha te vaidehyā darśito'dhame

मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला मनस्विनी ।
अपकारं कमिव ते करोति जनकात्मजा

mṛgīvotphullanayanā mṛduśīlā manasvinī |
apakāraṃ kamiva te karoti janakātmajā

ननु पर्याप्तमेवं ते पापे रामविवासनम् ।
किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः

nanu paryāptamevaṃ te pāpe rāmavivāsanam |
kimebhiḥ kṛpaṇairbhūyaḥ pātakairapi te kṛtaiḥ

प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता ।
रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः

pratijñātaṃ mayā tāvat tvayoktaṃ devi śṛṇvatā |
rāmaṃ yadabhiṣekāya tvamihāgatamabravīḥ

तत्त्वेतत् समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि ।
मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम्

tattvetat samatikramya nirayaṃ gantumicchasi |
maithilīmapi yā hi tvamīkṣase cīravāsinīm

एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः सम्प्रस्थितो वनम् ।
अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्

evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmaḥ samprasthito vanam |
avākśirasamāsīnamidaṃ vacanamabravīt

इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी ।
वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते

iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī |
vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ deva garhate

मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम् ।
अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः सम्मन्तुमर्हसि

mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram |
adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyaḥ sammantumarhasi

पुत्रशोकं यथा नर्च्छेत् त्वया पूज्येन पूजिता ।
मां हि संचिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत् तपस्विनी

putraśokaṃ yathā narcchet tvayā pūjyena pūjitā |
māṃ hi saṃcintayantī sā tvayi jīvet tapasvinī

इमां महेन्द्रोपम जातगर्धिनीं
तथा विधातुं जननीं ममार्हसि ।
यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता
न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत्

imāṃ mahendropama jātagardhinīṃ
tathā vidhātuṃ jananīṃ mamārhasi |
yathā vanasthe mayi śokakarśitā
na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet