सर्ग 39: कौसल्या सीता को सीख देती हैं; विदा

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् ।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः

rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam |
samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ

नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।
न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः

nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam |
na cainamabhisamprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः ।
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्

sa muhūrtamivāsaṃjño duḥkhitaśca mahīpatiḥ |
vilalāpa mahābāhū rāmamevānucintayan

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः ।
प्राणिनो हिंसिता वापि तन्मामिदमुपस्थितम्

manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ |
prāṇino hiṃsitā vāpi tanmāmidamupasthitam

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् ।
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते

na tvevānāgate kāle dehāccyavati jīvitam |
kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyurmama na vidyate

योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्

yo'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam |
vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādamātmajam

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं खिद्यते जनः ।
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte'yaṃ khidyate janaḥ |
svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tvimām

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण विहतेन्द्रियः ।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक सः

evamuktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa vihatendriyaḥ |
rāmeti sakṛdevoktvā vyāhartuṃ na śaśāka saḥ

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sumantramidamabravīt

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात् परम्

aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvamāyāhi hayottamaiḥ |
prāpayainaṃ mahābhāgamito janapadāt param

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्

evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalamucyate |
pitrā mātrā ca yatsādhurvīro nirvāsyate vanam

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः ।
योजयित्वा ययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम्

rājño vacanamājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ |
yojayitvā yayau tatra rathamaśvairalaṃkṛtam

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् ।
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः

taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam |
ācacakṣe'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये ।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचिः

rājā satvaramāhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye |
uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuciḥ

वासांसि च वरार्हाणि भूषणानि महान्ति च ।
वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय

vāsāṃsi ca varārhāṇi bhūṣaṇāni mahānti ca |
varṣāṇyetāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipramānaya

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः ।
प्रायच्छत् सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत्

narendreṇaivamuktastu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ |
prāyacchat sarvamāhṛtya sītāyai kṣiprameva tat

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam |
bhūṣayāmāsa gātrāṇi tairvicitrairvibhūṣaṇaiḥ

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता ।
उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः

vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā |
udyatoṃ'śumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् ।
अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्

tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūrvacanamabravīt |
anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūrdhnyupāghrāya maithilīm

असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः ।
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः

asatyaḥ sarvaloke'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ |
bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् ।
अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि

eṣa svabhāvo nārīṇāmanubhūya purā sukham |
alpāmapyāpadaṃ prāpya duṣyanti prajahatyapi

असत्यशीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा ।
असत्यः पापसंकल्पाः क्षणमात्रविरागिणः

asatyaśīlā vikṛtā durgā ahṛdayāḥ sadā |
asatyaḥ pāpasaṃkalpāḥ kṣaṇamātravirāgiṇaḥ

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि संग्रहः ।
स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः

na kulaṃ na kṛtaṃ vidyā na dattaṃ nāpi saṃgrahaḥ |
strīṇāṃ gṛhṇāti hṛdayamanityahṛdayā hi tāḥ

साध्वीनां तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते ।
स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते

sādhvīnāṃ tu sthitānāṃ tu śīle satye śrute sthite |
strīṇāṃ pavitraṃ paramaṃ patireko viśiṣyate

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो वनम् ।
तव देवसमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito vanam |
tava devasamastveṣa nirdhanaḥ sadhano'pi vā

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।
कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता

vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam |
kṛtvāñjalimuvācedaṃ śvaśrūmabhimukhe sthitā

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् ।
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे

kariṣye sarvamevāhamāryā yadanuśāsti mām |
abhijñāsmi yathā bharturvartitavyaṃ śrutaṃ ca me

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति ।
धर्माद् विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा

na māmasajjanenāryā samānayitumarhati |
dharmād vicalituṃ nāhamalaṃ candrādiva prabhā

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः ।
नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा

nātantrī vādyate vīṇā nācakro vidyate rathaḥ |
nāpatiḥ sukhamedheta yā syādapi śatātmajā

मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः ।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत्

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ |
amitasya tu dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet

साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रिया भर्ता हि दैवतम्

sāhamevaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā |
ārye kimavamanyeyaṃ striyā bhartā hi daivatam

सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयङ्गमम् ।
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्

sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṅgamam |
śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam

तां प्राञ्जलिरभिप्रेक्ष्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम् ।
रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्

tāṃ prāñjalirabhiprekṣya mātṛmadhye'tisatkṛtām |
rāmaḥ paramadharmātmā mātaraṃ vākyamabravīt

अम्ब मा दुःखिता भूत्वा पश्येस्त्वं पितरं मम ।
क्षयोऽपि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति

amba mā duḥkhitā bhūtvā paśyestvaṃ pitaraṃ mama |
kṣayo'pi vanavāsasya kṣiprameva bhaviṣyati

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च ।
समग्रमिह सम्प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्

suptāyāste gamiṣyanti nava varṣāṇi pañca ca |
samagramiha samprāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः

etāvadabhinītārthamuktvā sa jananīṃ vacaḥ |
trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ

ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः ।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः

tāścāpi sa tathaivārtā mātṝrdaśarathātmajaḥ |
dharmayuktamidaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ

संवासात् परुषं किंचिदज्ञानादपि यत् कृतम् ।
तन्मे समुपजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः

saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃcidajñānādapi yat kṛtam |
tanme samupajānīta sarvāścāmantrayāmi vaḥ

वचनं राघवस्यैतद् धर्मयुक्तं समाहितम् ।
शुश्रुवुस्ताः स्त्रियः सर्वाः शोकोपहतचेतसः

vacanaṃ rāghavasyaitad dharmayuktaṃ samāhitam |
śuśruvustāḥ striyaḥ sarvāḥ śokopahatacetasaḥ

जज्ञोऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः ।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे

jajño'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnāmiva niḥsvanaḥ |
mānavendrasya bhāryāṇāmevaṃ vadati rāghave

मुरजपणवमेघघोषवद्
दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा ।
विलपितपरिदेवनाकुलं
व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम्

murajapaṇavameghaghoṣavad
daśarathaveśma babhūva yat purā |
vilapitaparidevanākulaṃ
vyasanagataṃ tadabhūt suduḥkhitam