सर्ग 37: राम, लक्ष्मण और सीता वल्कल धारण करते हैं

महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा ।
अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत्

mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā |
abhyabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat

त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः ।
किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः

tyaktabhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ |
kiṃ kāryamanuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ

यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः ।
रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम्

yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ |
rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam

तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते ।
सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे

tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate |
sarvāṇyevānujānāmi cīrāṇyevānayantu me

खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छत ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम

khanitrapiṭake cobhe samānayata gacchata |
caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama

अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम् ।
उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा

atha cīrāṇi kaikeyī svayamāhṛtya rāghavam |
uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā

स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते ।
सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह

sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te |
sūkṣmavastramavakṣipya munivastrāṇyavasta ha

लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे ।
तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः

lakṣmaṇaścāpi tatraiva vihāya vasane śubhe |
tāpasācchādane caiva jagrāha pituragrataḥ

अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी ।
सम्प्रेक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुरामिव

athātmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī |
samprekṣya cīraṃ saṃtrastā pṛṣatī vāgurāmiva

सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः ।
कैकेय्याः कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा

sā vyapatrapamāṇeva pragṛhya ca sudurmanāḥ |
kaikeyyāḥ kuśacīre te jānakī śubhalakṣaṇā

अश्रुसम्पूर्णनेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।
गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्

aśrusampūrṇanetrā ca dharmajñā dharmadarśinī |
gandharvarājapratimaṃ bhartāramidamabravīt

कथं नु चीरं बघ्नन्ति मुनयो वनवासिनः ।
इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः

kathaṃ nu cīraṃ baghnanti munayo vanavāsinaḥ |
iti hyakuśalā sītā sā mumoha muhurmuhuḥ

कृत्वा कण्ठे स्म सा चीरमेकमादाय पाणिना ।
तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा

kṛtvā kaṇṭhe sma sā cīramekamādāya pāṇinā |
tasthau hyakuśalā tatra vrīḍitā janakātmajā

तस्यास्तत् क्षिप्रमागत्य रामो धर्मभृतां वरः ।
चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम्

tasyāstat kṣipramāgatya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam

रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम् ।
अन्तःपुरचरा नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम्

rāmaṃ prekṣya tu sītāyā badhnantaṃ cīramuttamam |
antaḥpuracarā nāryo mumucurvāri netrajam

ऊचुश्च परमायत्ता रामं ज्वलिततेजसम् ।
वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी

ūcuśca paramāyattā rāmaṃ jvalitatejasam |
vatsa naivaṃ niyukteyaṃ vanavāse manasvinī

पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम् ।
तावद् दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो

piturvākyānurodhena gatasya vijanaṃ vanam |
tāvad darśanamasyā naḥ saphalaṃ bhavatu prabho

लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक ।
नेयमर्हति कल्याणि वस्तुं तापसवद् वने

lakṣmaṇena sahāyena vanaṃ gacchasva putraka |
neyamarhati kalyāṇi vastuṃ tāpasavad vane

कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी ।
धर्मनित्यः स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि

kuru no yācanāṃ putra sītā tiṣṭhatu bhāminī |
dharmanityaḥ svayaṃ sthātuṃ na hīdānīṃ tvamicchasi

तासामेवंविधा वाचः शृण्वन् दशरथात्मजः ।
बबन्धैव तथा चीरं सीतया तुल्यशीलया

tāsāmevaṃvidhā vācaḥ śṛṇvan daśarathātmajaḥ |
babandhaiva tathā cīraṃ sītayā tulyaśīlayā

चीरे गृहीते तु तया सबाष्पो नृपतेर्गुरुः ।
निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्

cīre gṛhīte tu tayā sabāṣpo nṛpaterguruḥ |
nivārya sītāṃ kaikeyīṃ vasiṣṭho vākyamabravīt

अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि ।
वञ्चयित्वा तु राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसि

atipravṛtte durmedhe kaikeyi kulapāṃsani |
vañcayitvā tu rājānaṃ na pramāṇe'vatiṣṭhasi

न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते ।
अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्

na gantavyaṃ vanaṃ devyā sītayā śīlavarjite |
anuṣṭhāsyati rāmasya sītā prakṛtamāsanam

आत्मा हि दाराः सर्वेषां दारसंग्रहवर्तिनाम् ।
आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्

ātmā hi dārāḥ sarveṣāṃ dārasaṃgrahavartinām |
ātmeyamiti rāmasya pālayiṣyati medinīm

अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण संगता ।
वयमत्रानुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति

atha yāsyati vaidehī vanaṃ rāmeṇa saṃgatā |
vayamatrānuyāsyāmaḥ puraṃ cedaṃ gamiṣyati

अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः ।
सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्

antapālāśca yāsyanti sadāro yatra rāghavaḥ |
sahopajīvyaṃ rāṣṭraṃ ca puraṃ ca saparicchadam

भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः ।
वने वसन्तं काकुत्स्थमनुवत्स्यति पूर्वजम्

bharataśca saśatrughnaścīravāsā vanecaraḥ |
vane vasantaṃ kākutsthamanuvatsyati pūrvajam

ततः शून्यां गतजनां वसुधां पादपैः सह ।
त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता

tataḥ śūnyāṃ gatajanāṃ vasudhāṃ pādapaiḥ saha |
tvamekā śādhi durvṛttā prajānāmahite sthitā

न हि तद् भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः ।
तद् वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति

na hi tad bhavitā rāṣṭraṃ yatra rāmo na bhūpatiḥ |
tad vanaṃ bhavitā rāṣṭraṃ yatra rāmo nivatsyati

न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमिच्छति ।
त्वयि वा पुत्रवद् वस्तुं यदि जातो महीपतेः

na hyadattāṃ mahīṃ pitrā bharataḥ śāstumicchati |
tvayi vā putravad vastuṃ yadi jāto mahīpateḥ

यद्यपि त्वं क्षितितलाद् गगनं चोत्पतिष्यसि ।
पितृवंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति

yadyapi tvaṃ kṣititalād gaganaṃ cotpatiṣyasi |
pitṛvaṃśacaritrajñaḥ so'nyathā na kariṣyati

तत् त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम् ।
लोके नहि स विद्येत यो न राममनुव्रतः

tat tvayā putragardhinyā putrasya kṛtamapriyam |
loke nahi sa vidyeta yo na rāmamanuvrataḥ

द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयि पशुव्यालमृगद्विजान् ।
गच्छतः सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान्

drakṣyasyadyaiva kaikeyi paśuvyālamṛgadvijān |
gacchataḥ saha rāmeṇa pādapāṃśca tadunmukhān

अथोत्तमान्याभरणानि देवि
देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम् ।
न चीरमस्याः प्रविधीयतेति
न्यवारयत् तद् वसनं वसिष्ठः

athottamānyābharaṇāni devi
dehi snuṣāyai vyapanīya cīram |
na cīramasyāḥ pravidhīyateti
nyavārayat tad vasanaṃ vasiṣṭhaḥ

एकस्य रामस्य वने निवास-
स्त्वया वृतः केकयराजपुत्रि ।
विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या
वसत्वरण्ये सह राघवेण

ekasya rāmasya vane nivāsa-
stvayā vṛtaḥ kekayarājaputri |
vibhūṣiteyaṃ pratikarmanityā
vasatvaraṇye saha rāghaveṇa

यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च
सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री ।
वस्त्रैश्च सर्वैः सहितैर्विधानै-
र्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने

yānaiśca mukhyaiḥ paricārakaiśca
susaṃvṛtā gacchatu rājaputrī |
vastraiśca sarvaiḥ sahitairvidhānai-
rneyaṃ vṛtā te varasampradāne

तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्ये
गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे ।
नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा
प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा

tasmiṃstathā jalpati vipramukhye
gurau nṛpasyāpratimaprabhāve |
naiva sma sītā vinivṛttabhāvā
priyasya bhartuḥ pratikārakāmā