सर्ग 36: कैकेयी का विरोध और असमञ्ज का उदाहरण

ततः सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनर्वचः

tataḥ sumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |
sabāṣpamatiniḥśvasya jagādedaṃ punarvacaḥ

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्

sūta ratnasusampūrṇā caturvidhabalā camūḥ |
rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीः सुप्रसारिताः

rūpājīvāśca vādinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |
śobhayantu kumārasya vāhinīḥ suprasāritāḥ

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।
तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय

ye cainamupajīvanti ramate yaiśca vīryataḥ |
teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tānapyatra niyojaya

आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च ।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्यकोविदाः

āyudhāni ca mukhyāni nāgarāḥ śakaṭāni ca |
anugacchantu kākutsthaṃ vyādhāścāraṇyakovidāḥ

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।
नदीश्च विविधाः पश्यन् न राज्यं संस्मरिष्यति

nighnan mṛgān kuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |
nadīśca vividhāḥ paśyan na rājyaṃ saṃsmariṣyati

धान्यकोशश्च यः कश्चिद् धनकोशश्च मामकः ।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने

dhānyakośaśca yaḥ kaścid dhanakośaśca māmakaḥ |
tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः ।
ऋषिभिश्चापि संगम्य प्रवत्स्यति सुखं वने

yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃścāptadakṣiṇāḥ |
ṛṣibhiścāpi saṃgamya pravatsyati sukhaṃ vane

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।
सर्वकामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति

bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |
sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatāmiti

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयमागतम् ।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि व्यरुध्यत

evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayamāgatam |
mukhaṃ cāpyagamacchoṣaṃ svaraścāpi vyarudhyata

सा विषण्णा च संत्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्

sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā mukhena pariśuṣyatā |
rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt

राज्यं गतधनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते

rājyaṃ gatadhanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |
nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणम् ।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्

kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇam |
rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते ।
अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः

vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite |
anārye kṛtyamārabdhaṃ kiṃ na pūrvamupārudhaḥ

तस्यैतत् क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत्

tasyaitat krodhasaṃyuktamuktaṃ śrutvā varāṅganā |
kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt

तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठपुत्रमुपारुधत् ।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति

tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaputramupārudhat |
asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।
व्रीडितश्च जनः सर्वः सा च तन्नावबुध्यत

evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |
vrīḍitaśca janaḥ sarvaḥ sā ca tannāvabudhyata

तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः ।
शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयीमिदमब्रवीत्

tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ |
śucirbahumato rājñaḥ kaikeyīmidamabravīt

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि दारकान् ।
सरय्वां प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः

asamañjo gṛhītvā tu krīḍataḥ pathi dārakān |
sarayvāṃ prakṣipannapsu ramate tena durmatiḥ

तं दृष्ट्वा नागराः सर्वे क्रुद्धा राजानमब्रुवन् ।
असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान् वा राष्ट्रवर्धन

taṃ dṛṣṭvā nāgarāḥ sarve kruddhā rājānamabruvan |
asamañjaṃ vṛṇīṣvaikamasmān vā rāṣṭravardhana

तानुवाच ततो राजा किंनिमित्तमिदं भयम् ।
ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन्

tānuvāca tato rājā kiṃnimittamidaṃ bhayam |
tāścāpi rājñā sampṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo'bruvan

क्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतसः ।
सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते

krīḍatastveṣa naḥ putrān bālānudbhrāntacetasaḥ |
sarayvāṃ prakṣipanmaurkhyādatulāṃ prītimaśnute

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः ।
तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया

sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipaḥ |
taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम् ।
यावज्जीवं विवास्योऽयमिति तानन्वशात् पिता

taṃ yānaṃ śīghramāropya sabhāryaṃ saparicchadam |
yāvajjīvaṃ vivāsyo'yamiti tānanvaśāt pitā

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोकयत् ।
दिशः सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत्

sa phālapiṭakaṃ gṛhya giridurgāṇyalokayat |
diśaḥ sarvāstvanucaran sa yathā pāpakarmakṛt

इत्येनमत्यजद् राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।
रामः किमकरोत् पापं येनैवमुपरुध्यते

ityenamatyajad rājā sagaro vai sudhārmikaḥ |
rāmaḥ kimakarot pāpaṃ yenaivamuparudhyate

नहि कंचन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम् ।
दुर्लभो ह्यस्य निरयः शशाङ्कस्येव कल्मषम्

nahi kaṃcana paśyāmo rāghavasyāguṇaṃ vayam |
durlabho hyasya nirayaḥ śaśāṅkasyeva kalmaṣam

अथवा देवि त्वं कंचिद् दोषं पश्यसि राघवे ।
तमद्य ब्रूहि तत्त्वेन तदा रामो विवास्यते

athavā devi tvaṃ kaṃcid doṣaṃ paśyasi rāghave |
tamadya brūhi tattvena tadā rāmo vivāsyate

अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च ।
निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मविरोधवान्

aduṣṭasya hi saṃtyāgaḥ satpathe niratasya ca |
nirdahedapi śakrasya dyutiṃ dharmavirodhavān

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।
लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने

tadalaṃ devi rāmasya śriyā vihatayā tvayā |
lokato'pi hi te rakṣyaḥ parivādaḥ śubhānane

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वरः ।
शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्

śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvaraḥ |
śokopahatayā vācā kaikeyīmidamabravīt

एतद्वचो नेच्छसि पापरूपे
हितं न जानासि ममात्मनोऽथवा ।
आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा
चेष्टा हि ते साधुपथादपेता

etadvaco necchasi pāparūpe
hitaṃ na jānāsi mamātmano'thavā |
āsthāya mārgaṃ kṛpaṇaṃ kuceṣṭā
ceṣṭā hi te sādhupathādapetā

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं
राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।
सर्वे च राज्ञा भरतेन च त्वं
यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्

anuvrajiṣyāmyahamadya rāmaṃ
rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca |
sarve ca rājñā bharatena ca tvaṃ
yathāsukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam