सर्ग 21: लक्ष्मण का क्रोध, श्रीराम का धर्म-निश्चय

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद् राघवो वनम् ।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशंगतः

na rocate mamāpyetadārye yad rāghavo vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃgataḥ

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānaḥ samanmathaḥ

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |
yena nirvāsyate rāṣṭrād vanavāsāya rāghavaḥ

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रमकारणात्

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajet putramakāraṇāt

तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः ।
पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तमनुस्मरन्

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥ punarbālyamupeyuṣaḥ |
putraḥ ko hṛdaye kuryād rājavṛttamanusmaran

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
kaḥ samartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ

निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये

nirmanuṣyāmimāṃ sarvāmayodhyāṃ manujarṣabha |
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति ।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते

bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitamicchati |
sarvāṃstāṃśca vadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता ।
अमित्रभूतो निःसङ्गं वध्यतां वध्यतामपि

protsāhito'yaṃ kaikeyyā saṃtuṣṭo yadi naḥ pitā |
amitrabhūto niḥsaṅgaṃ vadhyatāṃ vadhyatāmapi

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम ।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव

balameṣa kimāśritya hetuṃ vā puruṣottama |
dātumicchati kaikeyyai upasthitamidaṃ tava

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
kāsya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya

हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः ।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु

harāmi vīryād duḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ |
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu

हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम् ।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम्

haniṣye pitaraṃ vṛddhaṃ kaikeyyāsaktamānasam |
kṛpaṇaṃ ca sthitaṃ bālye vṛddhabhāvena garhitam

एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा

etat tu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
uvāca rāmaṃ kausalyā rudatī śokalālasā

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
yadatrānantaraṃ tattvaṃ kuruṣva yadi rocate

न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः

na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
vihāya śokasaṃtaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ

धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि ।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्

dharmajña iti dharmiṣṭha dharmaṃ caritumicchasi |
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम् ।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā hyaham |
tvāṃ sāhaṃ nānujānāmi na gantavyamito vanam

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च ।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena ca |
tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम्

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
ahaṃ prāyamihāsiṣye na ca śakṣyāmi jīvitum

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
brahmahatyāmivādharmāt samudraḥ saritāṃ patiḥ

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा ।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vanacāriṇā |
gaurhatā jānatādharmaṃ kaṇḍunā ca vipaścitā

अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान् वधः

asmākaṃ tu kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
khanadbhiḥ sāgarairbhūmimavāptaḥ sumahān vadhaḥ

जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात्

jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
kṛttā paraśunāraṇye piturvacanakāraṇāt

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |
piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
etairapi kṛtaṃ devi ye mayā parikīrtitāḥ

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |
pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate

तदेतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।
पितुर्हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन्नाम हीयते

tadetat tu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
piturhi vacanaṃ kurvan na kaścinnāma hīyate

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam

मम मातुर्महद् दुःखमतुलं शुभलक्षण ।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च

mama māturmahad duḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |
abhiprāyaṃ na vijñāya satyasya ca śamasya ca

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
धर्मसंश्रितमप्येतत् पितुर्वचनमुत्तमम्

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
dharmasaṃśritamapyetat piturvacanamuttamam

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā

सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम् ।
पितुर्हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः

so'haṃ na śakṣyāmi punarniyogamativartitum |
piturhi vacanād vīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām

तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः

tamevamuktvā sauhārdād bhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasā nataḥ

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम्

tīrṇapratijñaśca vanāt punareṣyāmyahaṃ purīm |
yayātiriva rājarṣiḥ purā hitvā punardivam

शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः ।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः

śokaḥ saṃdhāryatāṃ mātarhṛdaye sādhu mā śucaḥ |
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |
piturniyoge sthātavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

अम्ब सम्भृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम्

amba sambhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyānuvartyatām

एतद् वचस्तस्य निशम्य माता
सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च ।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच

etad vacastasya niśamya mātā
sudharmyamavyagramaviklavaṃ ca |
mṛteva saṃjñāṃ pratilabhya devī
samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca

यथैव ते पुत्र पिता तथाहं
गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।
न त्वानुजानामि न मां विहाय
सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम्

yathaiva te putra pitā tathāhaṃ
guruḥ svadharmeṇa suhṛttayā ca |
na tvānujānāmi na māṃ vihāya
suduḥkhitāmarhasi putra gantum

किं जीवितेनेह विना त्वया मे
लोकेन वा किं स्वधयामृतेन ।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं
ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात्

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me
lokena vā kiṃ svadhayāmṛtena |
śreyo muhūrtaṃ tava saṃnidhānaṃ
mamaiva kṛtsnādapi jīvalokāt

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो
महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः ।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं
निशम्य रामः करुणं जनन्याः

narairivolkābhirapohyamāno
mahāgajo dhvāntamabhipraviṣṭaḥ |
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ
niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा-
मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं
यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्

sa mātaraṃ caiva visaṃjñakalpā-
mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |
dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ
yathā sa evārhati tatra vaktum

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव
जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य
मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम्

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva
jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |
mama tvabhiprāyamasaṃnirīkṣya
mātrā sahābhyardasi mā suduḥkham

धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके
समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे
भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा

dharmārthakāmāḥ khalu jīvaloke
samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |
ye tatra sarve syurasaṃśayaṃ me
bhāryeva vaśyābhimatā saputrā

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा
धर्मो यतः स्यात् तदुपक्रमेत ।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके
कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता

yasmiṃstu sarve syurasaṃniviṣṭā
dharmo yataḥ syāt tadupakrameta |
dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke
kāmātmatā khalvapi na praśastā

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः
क्रोधात् प्रहर्षादथवापि कामात् ।
यद् व्यादिशेत् कार्यमवेक्ष्य धर्मं
कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ
krodhāt praharṣādathavāpi kāmāt |
yad vyādiśet kāryamavekṣya dharmaṃ
kastaṃ na kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ

न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा-
मिमां न कर्तुं सकलां यथावत् ।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे
देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः

na tena śaknomi pituḥ pratijñā-
mimāṃ na kartuṃ sakalāṃ yathāvat |
sa hyāvayostāta gururniyoge
devyāśca bhartā sa gatiśca dharmaḥ

तस्मिन् पुनर्जीवति धर्मराजे
विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने ।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्
कथंस्विदन्या विधवेव नारी

tasmin punarjīvati dharmarāje
viśeṣataḥ sve pathi vartamāne |
devī mayā sārdhamito'bhigacchet
kathaṃsvidanyā vidhaveva nārī

सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं
कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि ।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं
यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः

sā mānumanyasva vanaṃ vrajantaṃ
kuruṣva naḥ svastyayanāni devi |
yathā samāpte punarāvrajeyaṃ
yathā hi satyena punaryayātiḥ

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा-
न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते
वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā-
nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
adīrghakālena tu devi jīvite
vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ

प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं
पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं
चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्

prasādayannaravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ
parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ
cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam