सर्ग 22: श्रीराम इसे दैव का विधान बताते हैं

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।
सरोषमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्

atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
saroṣamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam

आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्त्वमात्मवान्

āsādya rāmaḥ saumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayan sattvamātmavān

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम् ।
अवमानं निरस्यैनं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्

nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca dhairyamāśritya kevalam |
avamānaṃ nirasyainaṃ gṛhītvā harṣamuttamam

उपक्लृप्तं यदैतन्मे अभिषेकार्थमुत्तमम् ।
सर्वं निवर्तय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरव्ययम्

upaklṛptaṃ yadaitanme abhiṣekārthamuttamam |
sarvaṃ nivartaya kṣipraṃ kuru kāryaṃ niravyayam

सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भारसम्भ्रमः ।
अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः

saumitre yo'bhiṣekārthe mama sambhārasambhramaḥ |
abhiṣekanivṛttyarthe so'stu sambhārasambhramaḥ

यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते ।
माता नः सा यथा न स्यात् सविशङ्का तथा कुरु

yasyā madabhiṣekārthe mānasaṃ paritapyate |
mātā naḥ sā yathā na syāt saviśaṅkā tathā kuru

तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम्

tasyāḥ śaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |
manasi pratisaṃjātaṃ saumitre'hamupekṣitum

न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।
मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम्

na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |
mātṝṇāṃ vā piturvāhaṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam

सत्यः सत्याभिसंधश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।
परलोकभयाद् भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम

satyaḥ satyābhisaṃdhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |
paralokabhayād bhīto nirbhayo'stu pitā mama

तस्यापि हि भवेदस्मिन् कर्मण्यप्रतिसंहृते ।
सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम्

tasyāpi hi bhavedasmin karmaṇyapratisaṃhṛte |
satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām

अभिषेकविधानं तु तस्मात् संहृत्य लक्ष्मण ।
अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुरः

abhiṣekavidhānaṃ tu tasmāt saṃhṛtya lakṣmaṇa |
anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥ puraḥ

मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा ।
सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयतां ततः

mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |
sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayatāṃ tataḥ

मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि ।
गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनः सुखम्

mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |
gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥ sukham

बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।
तं नु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम्

buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |
taṃ nu nārhāmi saṃkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi mā ciram

कृतान्त एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने ।
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने

kṛtānta eva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |
rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम वेदने ।
यदि तस्या न भावोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्

kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama vedane |
yadi tasyā na bhāvo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet

जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् ।
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा

jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |
bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā

सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।
उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद् दैवात् समर्थये

so'bhiṣekanivṛttyarthaiḥ pravāsārthaiśca durvacaiḥ |
ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyad daivāt samarthaye

कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा ।
ब्रूयात् सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीड्यं भर्तृसंनिधौ

kathaṃ prakṛtisampannā rājaputrī tathāguṇā |
brūyāt sā prākṛteva strī matpīḍyaṃ bhartṛsaṃnidhau

यदचिन्त्यं तु तद् दैवं भूतेष्वपि न हन्यते ।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः

yadacintyaṃ tu tad daivaṃ bhūteṣvapi na hanyate |
vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ

कश्च दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।
यस्य नु ग्रहणं किंचित् कर्मणोऽन्यन्न दृश्यते

kaśca daivena saumitre yoddhumutsahate pumān |
yasya nu grahaṇaṃ kiṃcit karmaṇo'nyanna dṛśyate

सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।
यस्य किंचित् तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत्

sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |
yasya kiṃcit tathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat

ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः

ṛṣayo'pyugratapaso daivenābhipracoditāḥ |
utsṛjya niyamāṃstīvrān bhraśyante kāmamanyubhiḥ

असंकल्पितमेवेह यदकस्मात् प्रवर्तते ।
निवर्त्यारब्धमारम्भैर्ननु दैवस्य कर्म तत्

asaṃkalpitameveha yadakasmāt pravartate |
nivartyārabdhamārambhairnanu daivasya karma tat

एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते

etayā tattvayā buddhyā saṃstabhyātmānamātmanā |
vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate

तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम् ।
प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्

tasmādaparitāpaḥ saṃstvamapyanuvidhāya mām |
pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām

एभिरेव घटैः सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।
मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति

ebhireva ghaṭaiḥ sarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |
mama lakṣmaṇa tāpasye vratasnānaṃ bhaviṣyati

अथवा किं मयैतेन राज्यद्रव्यमयेन तु ।
उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति

athavā kiṃ mayaitena rājyadravyamayena tu |
uddhṛtaṃ me svayaṃ toyaṃ vratādeśaṃ kariṣyati

मा च लक्ष्मण संतापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये ।
राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः

mā ca lakṣmaṇa saṃtāpaṃ kārṣīrlakṣmyā viparyaye |
rājyaṃ vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ

न लक्ष्मणास्मिन् मम राज्यविघ्ने
माता यवीयस्यभिशङ्कितव्या ।
दैवाभिपन्ना न पिता कथंचि-
ज्जानासि दैवं हि तथाप्रभावम्

na lakṣmaṇāsmin mama rājyavighne
mātā yavīyasyabhiśaṅkitavyā |
daivābhipannā na pitā kathaṃci-
jjānāsi daivaṃ hi tathāprabhāvam