सर्ग 20: श्रीराम कौसल्या को वनवास बताते हैं

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।
गतिश्च शरणं चासीत् स रामोऽद्य प्रवत्स्यति

kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiśca śaraṇaṃ cāsīt sa rāmo'dya pravatsyati

कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः

kausalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |
tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति

na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhān prasādayan sarvān sa ito'dya pravatsyati

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्

abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |
yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
patimācukruśuścāpi sasvanaṃ cāpi cukruśuḥ

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने

sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā vyālīyatāsane

रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः ।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी

rāmastu bhṛśamāyasto niḥśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī

सोऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान् बहून्

so'paśyat puruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparān bahūn

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः ।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve samupasthitāḥ |
jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान्

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇān vedasampannān vṛddhān rājñābhisatkṛtān

प्रणम्य रामस्तान् वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः ।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः

praṇamya rāmastān vṛddhāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo bālāśca vṛddhāśca dvārarakṣaṇatatparāḥ

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritaṃ rāmamātuḥ priyaṃ tadā

कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।
प्रभाते चाकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी

kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte cākarot pūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravat kṛtamaṅgalā

प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्

praviśya tu tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत् समुद्यतम् ।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान् हविषस्तथा

devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyat samudyatam |
dadhyakṣataghṛtaṃ caiva modakān haviṣastathā

लाजान् माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः

lājān mālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम्

tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ varavarṇinīm

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā

स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः ।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि

sa mātaramupakrāntāmupasaṃgṛhya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyāmavaghrātaśca mūrdhani

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kausalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ cāpyucitaṃ kule

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva tvāṃ sa dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।
मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |
mātaraṃ rāghavaḥ kiṃcit prasāryāñjalimabravīt

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः ।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tathānataḥ |
prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame

देवि नूनं न जानीषे महद् भयमुपस्थितम् ।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च

devi nūnaṃ na jānīṣe mahad bhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः

gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |
viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्याम विजने वने ।
कन्दमूलफलैर्जीवन् हित्वा मुनिवदामिषम्

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāma vijane vane |
kandamūlaphalairjīvan hitvā munivadāmiṣam

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम्

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasam

स षट् चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्

sa ṣaṭ cāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता

sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |
papāta sahasā devī devateva divaścyutā

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्

tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam

उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम् ।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना

upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavāmiva vāhitām |
pāṃsuguṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ

एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः ।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते

eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānasaḥ |
aprajāsmīti saṃtāpo na hyanyaḥ putra vidyate

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre vipaśyeyamiti rāmāsthitaṃ mayā

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती

sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ parā satī

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |
mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ

त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि

tvayi saṃnihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva hi

अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता ।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा

atyantaṃ nigṛhītāsmi bharturnityamasammatā |
parivāreṇa kaikeyyāḥ samā vāpyathavāvarā

यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते ।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते

yo hi māṃ sevate kaścidapi vāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya sa jano nābhibhāṣate

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत् ।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavādi tat |
kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव ।
अतीतानि प्रकांक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava |
atītāni prakāṃkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात् ।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव

tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ cirāt |
viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇāpi rāghava

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका

apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikā

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया

upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhasaṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā

स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा

sthiraṃ nu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā

ममैव नूनं मरणं न विद्यते
न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम ।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate
na cāvakāśo'sti yamakṣaye mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati
prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं
न भिद्यते यद् भुवि नो विदीर्यते ।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं
ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ
na bhidyate yad bhuvi no vidīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ
dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate

इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे
व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया
सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे

idaṃ tu duḥkhaṃ yadanarthakāni me
vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāmyayā
suniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare

यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया
लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः ।
गताहमद्यैव परेतसंसदं
विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै

yadi hyakāle maraṇaṃ yadṛcchayā
labheta kaścid guruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ
vinā tvayā dhenurivātmajena vai

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा
त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः
सुदुर्बला वत्समिवाभिकांक्षया

athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā
tvayā vinā candranibhānanaprabha |
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gauḥ
sudurbalā vatsamivābhikāṃkṣayā

भृशमसुखममर्षिता तदा
बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्
सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā
bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśāmya sā mahat
sutamiva baddhamavekṣya kiṃnarī