सर्ग 19: श्रीराम शान्त भाव से वनवास स्वीकारते हैं

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् ।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्

tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः ।
जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्

evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |
jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः ।
नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिंदमः

idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |
nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamariṃdamaḥ

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः ।
यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः

manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ |
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च ।
नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्

hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |
niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहते मम ।
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्

alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahate mama |
svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान् धनानि च ।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः

ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭān dhanāni ca |
hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः ।
तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्

kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan

तथाश्वासय ह्रीमन्तं किं त्विदं यन्महीपतिः ।
वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति

tathāśvāsaya hrīmantaṃ kiṃ tvidaṃ yanmahīpatiḥ |
vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्

gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt

दण्डकारण्यमेषोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः ।
अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश

daṇḍakāraṇyameṣo'haṃ gacchāmyeva hi satvaraḥ |
avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa

सा हृष्टा तस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।
प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम्

sā hṛṣṭā tasya tad vākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |
prasthānaṃ śraddadhānā sā tvarayāmāsa rāghavam

एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादिहावर्तयितुं नराः

evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādihāvartayituṃ narāḥ

तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् ।
राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि

tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |
rāma tasmāditaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi

व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते ।
नैतत् किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्

vrīḍānvitaḥ svayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |
naitat kiṃcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादतित्वरम् ।
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा

yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādatitvaram |
pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।
मूर्च्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते

dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |
mūrcchito nyapatat tasmin paryaṅke hemabhūṣite

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः ।
कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः

rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |
kaśayeva hato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम् ।
श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्

tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam |
śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे ।
विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं विमलं धर्ममास्थितम्

nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |
viddhi māmṛṣibhistulyaṃ vimalaṃ dharmamāsthitam

यत् तत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया ।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्

yat tatrabhavataḥ kiṃcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |
prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat

न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम् ।
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया

na hyato dharmacaraṇaṃ kiṃcidasti mahattaram |
yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् ।
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश

anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |
vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa

न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणान् ।
यद् राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती

na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃcidāśaṃsase guṇān |
yad rājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī

यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।
ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम्

yāvanmātaramāpṛcche sītāṃ cānunayāmyaham |
tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahad vanam

भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा ।
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः

bharataḥ pālayed rājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |
tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता ।
शोकादशक्नुवन् वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम्

rāmasya tu vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhagataḥ pitā |
śokādaśaknuvan vaktuṃ praruroda mahāsvanam

वन्दित्वा चरणौ राज्ञो विसंज्ञस्य पितुस्तदा ।
कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः

vanditvā caraṇau rājño visaṃjñasya pitustadā |
kaikeyyāścāpyanāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् ।
निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम्

sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |
niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt svaṃ dadarśa suhṛjjanam

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।
लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः

taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |
lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ

आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्

ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |
śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति ।
लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षयः

na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |
lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣayaḥ

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम् ।
सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया

na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasuṃdharām |
sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलंकृते ।
विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्

pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṃkṛte |
visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān

धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च ।
प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्

dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |
praviveśātmavān veśma māturapriyaśaṃsivān

सर्वोऽप्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः ।
नालक्षयत रामस्य कंचिदाकारमानने

sarvo'pyabhijanaḥ śrīmān śrīmataḥ satyavādinaḥ |
nālakṣayata rāmasya kaṃcidākāramānane

उचितं च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मवान् ।
शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्

ucitaṃ ca mahābāhurna jahau harṣamātmavān |
śāradaḥ samudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam

वाचा मधुरया रामः सर्वं सम्मानयञ्जनम् ।
मातुः समीपं धर्मात्मा प्रविवेश महायशाः

vācā madhurayā rāmaḥ sarvaṃ sammānayañjanam |
mātuḥ samīpaṃ dharmātmā praviveśa mahāyaśāḥ

तं गुणैः समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः ।
सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम्

taṃ guṇaiḥ samatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |
saumitriranuvavrāja dhārayan duḥkhamātmajam

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदा युतं
समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् ।
न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां
सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया

praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā yutaṃ
samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |
na caiva rāmo'tra jagāma vikriyāṃ
suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā