सर्ग 16: श्रीराम पिता के पास चल पड़ते हैं

स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्

sa tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिताम्

prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgraiḥ svānuraktairadhiṣṭhitām

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान् ।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् समाहितान्

tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṃkṛtān |
dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣān samāhitān

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।
सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यासनेभ्यः ससम्भ्रमाः

te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
sahasotpatitāḥ sarve hyāsanebhyaḥ sasambhramāḥ

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रो द्वारि तिष्ठति

tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |
kṣipramākhyāta rāmāya sumantro dvāri tiṣṭhati

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे

te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |
sahabhāryāya rāmāya kṣipramevācacakṣire

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।
तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया

prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
tatraivānāyayāmāsa rāghavaḥ priyakāmyayā

तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम् ।
ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे

taṃ vaiśravaṇasaṃkāśamupaviṣṭaṃ svalaṃkṛtam |
dadarśa sūtaḥ paryaṅke sauvarṇe sottaracchade

वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तं परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम्

varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
anuliptaṃ parārghyena candanena paraṃtapam

स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा

sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
upetaṃ sītayā bhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत्

taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat

प्राञ्जलिः सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः

prāñjaliḥ sumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ

कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
महिष्यापि हि कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्

kausalyā suprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |
mahiṣyāpi hi kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।
ततः सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह

evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
tataḥ sammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।
मन्त्रयेते ध्रुवं किंचिदभिषेचनसंहितम्

devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
mantrayete dhruvaṃ kiṃcidabhiṣecanasaṃhitam

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
संचोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा

lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
saṃcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेः सुता

sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |
jananī cārthakāmā me kekayādhipateḥ sutā

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।
सुमन्त्रं प्राहिणोद् दूतमर्थकामकरं मम

diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |
sumantraṃ prāhiṇod dūtamarthakāmakaraṃ mama

यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूत आगतः ।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति

yādṛśī pariṣat tatra tādṛśo dūta āgataḥ |
dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्व च

hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |
saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāssva ramasva ca

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।
आ द्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी

patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
ā dvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्

rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |
kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्

dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |
kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम्

pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |
varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्

atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |
niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।
लक्ष्मणं द्वारि सोऽपश्यत् प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम्

parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |
lakṣmaṇaṃ dvāri so'paśyat prahvāñjalipuṭaṃ sthitam

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत् सुहृज्जनैः ।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च

atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchat suhṛjjanaiḥ |
sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca

ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम् ।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजितं राजनन्दनः

tataḥ pāvakasaṃkāśamāruroha rathottamam |
vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājitaṃ rājanandanaḥ

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया मेरुवर्चसम्

meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā meruvarcasam

करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्

kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam

प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन्

prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā |
sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan

निकेतान्निर्ययौ श्रीमान् महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।
चित्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः

niketānniryayau śrīmān mahābhrādiva candramāḥ |
citracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ

जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ।
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत

jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ |
tato halahalāśabdastumulaḥ samajāyata

तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसंनिभाः

tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ |
tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisaṃnibhāḥ

अनुजग्मुस्तथा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।
अग्रतश्चास्य संनद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः

anujagmustathā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
agrataścāsya saṃnaddhāścandanāgurubhūṣitāḥ

खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्

khaḍgacāpadharāḥ śūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ |
tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām

सिंहनादाश्च शूराणां ततः शुश्रुविरे पथि ।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः

siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tataḥ śuśruvire pathi |
harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhiḥ samantataḥ

कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिंदमः ।
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः

kīryamāṇaḥ supuṣpaughairyayau strībhirariṃdamaḥ |
rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ

वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।
नूनं नन्दति ते माता कौसल्या मातृनन्दन

vacobhiragryairharmyasthāḥ kṣitisthāśca vavandire |
nūnaṃ nandati te mātā kausalyā mātṛnandana

पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमुपस्थितम् ।
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनीं वराम्

paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamupasthitam |
sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinīṃ varām

अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत् तपः

amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |
tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahat tapaḥ

रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ।
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ।
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः

rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā |
iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ |
śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ

स राघवस्तत्र तदा प्रलापान्
शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः
प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य

sa rāghavastatra tadā pralāpān
śuśrāva lokasya samāgatasya |
ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ
prahṛṣṭarūpasya pure janasya

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य
राजप्रसादाद् विपुलां गमिष्यन् ।
एते वयं सर्वसमृद्धकामा
येषामयं नो भविता प्रशास्ता

eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya
rājaprasādād vipulāṃ gamiṣyan |
ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā
yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं
प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।
न ह्यप्रियं किंचन जातु कश्चित्
पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन्

lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ
prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |
na hyapriyaṃ kiṃcana jātu kaścit
paśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin

स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः
पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै-
रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ

sa ghoṣavadbhiśca hayaiḥ sanāgaiḥ
puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ |
mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai-
rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau

करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुलं
महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् ।
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं
ददर्श रामो विमलं महापथम्

kareṇumātaṅgarathāśvasaṃkulaṃ
mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram |
prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ
dadarśa rāmo vimalaṃ mahāpatham