सर्ग 15: सुमन्त्र श्रीराम के भवन जाते हैं

ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः

te tu tāṃ rajanīmuṣya brāhmaṇā vedapāragāḥ |
upatasthurupasthānaṃ saha rājapurohitāḥ

अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च ।
राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणाः सुसंगताः

amātyā balamukhyāśca mukhyā ye nigamasya ca |
rāghavasyābhiṣekārthe prīyamāṇāḥ susaṃgatāḥ

उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि ।
लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते

udite vimale sūrye puṣye cābhyāgate'hani |
lagne karkaṭake prāpte janma rāmasya ca sthite

अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ।
काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम्

abhiṣekāya rāmasya dvijendrairupakalpitam |
kāñcanā jalakumbhāśca bhadrapīṭhaṃ svalaṃkṛtam

रथश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा ।
गङ्गायमुनयोः पुण्यात् संगमादाहृतं जलम्

rathaśca samyagāstīrṇo bhāsvatā vyāghracarmaṇā |
gaṅgāyamunayoḥ puṇyāt saṃgamādāhṛtaṃ jalam

याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ।
प्राग्वहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः

yāścānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca |
prāgvahāścordhvavāhāśca tiryagvāhāśca kṣīriṇaḥ

ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः

tābhyaścaivāhṛtaṃ toyaṃ samudrebhyaśca sarvaśaḥ |
kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ

अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः ।
सजलाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः

aṣṭau ca kanyā rucirā mattaśca varavāraṇaḥ |
sajalāḥ kṣīribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ

पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ।
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम्

padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā |
candrāṃśuvikacaprakhyaṃ pāṇḍuraṃ ratnabhūṣitam

सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ।
चन्द्रमण्डलसंकाशमातपत्रं च पाण्डुरम्

sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam |
candramaṇḍalasaṃkāśamātapatraṃ ca pāṇḍuram

सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्सरम् ।
पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च संस्थितः

sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmadabhiṣekapurassaram |
pāṇḍuraśca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍurāśvaśca saṃsthitaḥ

वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथापरे ।
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये सम्भ्रियेताभिषेचनम्

vāditrāṇi ca sarvāṇi vandinaśca tathāpare |
ikṣvākūṇāṃ yathā rājye sambhriyetābhiṣecanam

तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम् ।
ते राजवचनात् तत्र समवेता महीपतिम्

tathājātīyamādāya rājaputrābhiṣecanam |
te rājavacanāt tatra samavetā mahīpatim

अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ।
न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः

apaśyanto'bruvan ko nu rājño naḥ prativedayet |
na paśyāmaśca rājānamuditaśca divākaraḥ

यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ।
इति तेषु ब्रुवाणेषु सर्वांस्तांश्च महीपतीन्

yauvarājyābhiṣekaśca sajjo rāmasya dhīmataḥ |
iti teṣu bruvāṇeṣu sarvāṃstāṃśca mahīpatīn

अब्रवीत् तानिदं वाक्यं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ।
रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितो ह्यहम्

abravīt tānidaṃ vākyaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ |
rāmaṃ rājño niyogena tvarayā prasthito hyaham

पूज्या राज्ञो भवन्तश्च रामस्य तु विशेषतः ।
अयं पृच्छामि वचनात् सुखमायुष्मतामहम्

pūjyā rājño bhavantaśca rāmasya tu viśeṣataḥ |
ayaṃ pṛcchāmi vacanāt sukhamāyuṣmatāmaham

राज्ञः सम्प्रतिबुद्धस्य चानागमनकारणम् ।
इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित्

rājñaḥ sampratibuddhasya cānāgamanakāraṇam |
ityuktvāntaḥpuradvāramājagāma purāṇavit

सदा सक्तं च तद् वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह ।
तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशाम्पतेः

sadā saktaṃ ca tad veśma sumantraḥ praviveśa ha |
tuṣṭāvāsya tadā vaṃśaṃ praviśya sa viśāmpateḥ

शयनीयं नरेन्द्रस्य तदासाद्य व्यतिष्ठत ।
सोऽत्यासाद्य तु तद् वेश्म तिरस्करणिमन्तरा

śayanīyaṃ narendrasya tadāsādya vyatiṣṭhata |
so'tyāsādya tu tad veśma tiraskaraṇimantarā

आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ।
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि

āśīrbhirguṇayuktābhirabhituṣṭāva rāghavam |
somasūryau ca kākutstha śivavaiśravaṇāvapi

वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ।
गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम्

varuṇaścāgnirindraśca vijayaṃ pradiśantu te |
gatā bhagavatī rātrirahaḥ śivamupasthitam

बुद्ध्यस्व राजशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागतास्त्विह

buddhyasva rājaśārdūla kuru kāryamanantaram |
brāhmaṇā balamukhyāśca naigamāścāgatāstviha

दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबुद्ध्यस्व राघव ।
स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्

darśanaṃ te'bhikāṃkṣante pratibuddhyasva rāghava |
stuvantaṃ taṃ tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam

प्रतिबुद्ध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ।
राममानय सूतेति यदस्यभिहितो मया

pratibuddhya tato rājā idaṃ vacanamabravīt |
rāmamānaya sūteti yadasyabhihito mayā

किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिवाह्यते ।
न चैव सम्प्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम्

kimidaṃ kāraṇaṃ yena mamājñā prativāhyate |
na caiva samprasupto'hamānayehāśu rāghavam

इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात् पुनः ।
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम्

iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśāt punaḥ |
sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam

निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ।
प्रपन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम्

nirjagāma nṛpāvāsānmanyamānaḥ priyaṃ mahat |
prapanno rājamārgaṃ ca patākādhvajaśobhitam

हृष्टः प्रमुदितः सूतो जगामाशु विलोकयन् ।
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः

hṛṣṭaḥ pramuditaḥ sūto jagāmāśu vilokayan |
sa sūtastatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ

अभिषेचनसंयुक्ताः सर्वलोकस्य हृष्टवत् ।
ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम्

abhiṣecanasaṃyuktāḥ sarvalokasya hṛṣṭavat |
tato dadarśa ruciraṃ kailāsasadṛśaprabham

रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ।
महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम्

rāmaveśma sumantrastu śakraveśmasamaprabham |
mahākapāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam

काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ।
शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहासमम्

kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam |
śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhāsamam

मणिभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलंकृतम् ।
मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागुरुभूषितम्

maṇibhirvaramālyānāṃ sumahadbhiralaṃkṛtam |
muktāmaṇibhirākīrṇaṃ candanāgurubhūṣitam

गन्धान् मनोज्ञान् विसृजद् दार्दुरं शिखरं यथा ।
सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्

gandhān manojñān visṛjad dārduraṃ śikharaṃ yathā |
sārasaiśca mayūraiśca vinadadbhirvirājitam

सुकृतेहामृगाकीर्णमुत्कीर्णं भक्तिभिस्तथा ।
मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत् तिग्मतेजसा

sukṛtehāmṛgākīrṇamutkīrṇaṃ bhaktibhistathā |
manaścakṣuśca bhūtānāmādadat tigmatejasā

चन्द्रभास्करसंकाशं कुबेरभवनोपमम् ।
महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्

candrabhāskarasaṃkāśaṃ kuberabhavanopamam |
mahendradhāmapratimaṃ nānāpakṣisamākulam

मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह ।
उपस्थितैः समाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः

meruśṛṅgasamaṃ sūto rāmaveśma dadarśa ha |
upasthitaiḥ samākīrṇaṃ janairañjalikāribhiḥ

उपादाय समाक्रान्तैस्तदा जानपदैर्जनैः ।
रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतम्

upādāya samākrāntaistadā jānapadairjanaiḥ |
rāmābhiṣekasumukhairunmukhaiḥ samalaṃkṛtam

महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविराजितम् ।
नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरपि चावृतम्

mahāmeghasamaprakhyamudagraṃ suvirājitam |
nānāratnasamākīrṇaṃ kubjakairapi cāvṛtam

स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः
समाकुलं राजकुलं विराजयन् ।
वरूथिना राजगृहाभिपातिना
पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन्

sa vājiyuktena rathena sārathiḥ
samākulaṃ rājakulaṃ virājayan |
varūthinā rājagṛhābhipātinā
purasya sarvasya manāṃsi harṣayan

ततः समासाद्य महाधनं महत्
प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ।
मृगैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं
गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव

tataḥ samāsādya mahādhanaṃ mahat
prahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ |
mṛgairmayūraiśca samākulolbaṇaṃ
gṛhaṃ varārhasya śacīpateriva

स तत्र कैलासनिभाः स्वलंकृताः
प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः ।
प्रियान् वरान् राममते स्थितान् बहून्
व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितौ रथी

sa tatra kailāsanibhāḥ svalaṃkṛtāḥ
praviśya kakṣyāstridaśālayopamāḥ |
priyān varān rāmamate sthitān bahūn
vyapohya śuddhāntamupasthitau rathī

स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ता
रामाभिषेकार्थकृतां जनानाम् ।
नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाः
सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टाः

sa tatra śuśrāva ca harṣayuktā
rāmābhiṣekārthakṛtāṃ janānām |
narendrasūnorabhimaṅgalārthāḥ
sarvasya lokasya giraḥ prahṛṣṭāḥ

महेन्द्रसद्मप्रतिमं च वेश्म
रामस्य रम्यं मृगपक्षिजुष्टम् ।
ददर्श मेरोरिव शृङ्गमुच्चं
विभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः

mahendrasadmapratimaṃ ca veśma
rāmasya ramyaṃ mṛgapakṣijuṣṭam |
dadarśa meroriva śṛṅgamuccaṃ
vibhrājamānaṃ prabhayā sumantraḥ

उपस्थितैरञ्जलिकारिभिश्च
सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च ।
कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः
समाकुलं द्वारपदं ददर्श

upasthitairañjalikāribhiśca
sopāyanairjānapadairjanaiśca |
koṭyā parārdhaiśca vimuktayānaiḥ
samākulaṃ dvārapadaṃ dadarśa

ततो महामेघमहीधराभं
प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम् ।
रामोपवाह्यं रुचिरं ददर्श
शत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम्

tato mahāmeghamahīdharābhaṃ
prabhinnamatyaṅkuśamatyasahyam |
rāmopavāhyaṃ ruciraṃ dadarśa
śatruñjayaṃ nāgamudagrakāyam

स्वलंकृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरा-
नमात्यमुख्यांश्च ददर्श वल्लभान् ।
व्यपोह्य सूतः सहितान् समन्ततः
समृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह

svalaṃkṛtān sāśvarathān sakuñjarā-
namātyamukhyāṃśca dadarśa vallabhān |
vyapohya sūtaḥ sahitān samantataḥ
samṛddhamantaḥpuramāviveśa ha

ततोऽद्रिकूटाचलमेघसंनिभं
महाविमानोपमवेश्मसंयुतम् ।
अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः
प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम्

tato'drikūṭācalameghasaṃnibhaṃ
mahāvimānopamaveśmasaṃyutam |
avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ
prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam